Rusiya–Ukrayna müharibəsində üçüncü ölkələrin hərbi dəstəyi ilə bağlı açıqlamalar münaqişənin regional çərçivədən çıxaraq daha geniş geosiyasi xarakter aldığını göstərir. Volodimir Zelenskinin İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya verdiyi dəstəyi Ukraynaya qarşı birbaşa hücum kimi qiymətləndirməsi müharibənin beynəlxalq hüquq və təhlükəsizlik müstəvisində yeni müzakirələrə səbəb ola bilər. Bu yanaşma tərəfdaş dövlətlərin münaqişədəki roluna dair məsuliyyət məsələsini yenidən gündəmə gətirir.
- İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya hərbi dəstəyi beynəlxalq hüquq baxımından onları münaqişənin dolayı tərəfi kimi qiymətləndirmək üçün yetərli əsas yaradırmı?
Politoloq Anar İsayev Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya hərbi dəstəyi məsələsi beynəlxalq hüquq və hərbi strategiya baxımından fərqli aspektlərdən qiymətləndirilməlidir. Hazırkı vəziyyət göstərir ki, bu dövlətlərin Rusiya ilə hərbi əməkdaşlığı münaqişənin beynəlxalq xarakterini daha da gücləndirsə də, onların hüquqi statusu ilə bağlı məsələ birmənalı deyil.
“Beynəlxalq hüquq baxımından İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya pilotsuz uçuş aparatları, ballistik raketlər, artilleriya sursatı və digər hərbi vasitələr təqdim etməsi onları avtomatik olaraq silahlı münaqişənin birbaşa tərəfinə çevirmir. Beynəlxalq humanitar hüquqda dövlətin münaqişənin tərəfi hesab olunması üçün, adətən, onun silahlı qüvvələrinin döyüş əməliyyatlarında birbaşa iştirakı və ya hərbi əməliyyatlar üzərində əhəmiyyətli nəzarət həyata keçirməsi tələb olunur”, – deyə o bildirib.
O deyib ki, lakin bu dəstək onları münaqişənin dolayı iştirakçısı və ya Rusiyanın hərbi potensialını gücləndirən dövlətlər kimi qiymətləndirməyə əsas verə bilər. Xüsusilə BMT Nizamnaməsinin prinsipləri, dövlət məsuliyyəti ilə bağlı beynəlxalq hüquq normaları və Beynəlxalq Hüquq Komissiyasının “Dövlətlərin beynəlxalq hüquqa zidd əməllərə görə məsuliyyəti” haqqında layihə məqalələri kontekstində belə dəstəyin hüquqi nəticələri müzakirə mövzusu olaraq qalır. Bununla belə, mövcud faktlar əsasında İran və Şimali Koreyanın beynəlxalq hüquq baxımından müharibənin tamhüquqlu tərəfi olduğunu qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil.
“Hərbi baxımdan isə bu dəstəyin əhəmiyyəti kifayət qədər böyükdür. İranın istehsal etdiyi “Şahed” tipli PUA-ların və digər zərbə vasitələrinin Rusiyanın arsenalına daxil olması Ukraynanın enerji infrastrukturu və hərbi obyektlərinə qarşı uzaqmənzilli hücumların intensivliyini artırıb. Şimali Koreyanın isə artilleriya mərmiləri və bəzi məlumatlara görə, ballistik raketlərlə Rusiyanın sursat ehtiyatlarını gücləndirdiyi bildirilir. Uzunmüddətli müharibələrdə sursat təminatı cəbhədə döyüş qabiliyyətinin qorunmasında həlledici amillərdən biridir və bu baxımdan həmin dəstəyin Rusiya üçün praktik əhəmiyyəti böyükdür”, – deyə o vurğulayıb.
Anar İsayev deyib ki, bununla yanaşı, bu yardımın müharibənin nəticəsini təkbaşına müəyyən edəcəyini söyləmək doğru olmaz. Müharibənin taleyi iqtisadi resurslar, müdafiə sənayesinin istehsal gücü, insan ehtiyatları, texnoloji imkanlar və Qərbin Ukraynaya göstərdiyi davamlı dəstək kimi daha geniş amillərdən asılıdır.
Qərbin strategiyasına təsir baxımından isə İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya verdiyi dəstək NATO və ABŞ-ın Ukraynaya yardımlarını daha da əsaslandıran arqumentlərdən biri kimi çıxış edir. Bu tendensiya aşağıdakı istiqamətlərdə özünü göstərə bilər:
Ukraynaya hava hücumundan müdafiə sistemlərinin və uzaqmənzilli silahların tədarükünün artırılması;
Müdafiə sənayesi istehsalının genişləndirilməsi və sursat istehsalının sürətləndirilməsi;
İran və Şimali Koreyaya qarşı yeni iqtisadi və maliyyə sanksiyalarının tətbiqi;
Rusiya ilə hərbi əməkdaşlıq edən ölkələrə qarşı diplomatik təzyiqin gücləndirilməsi;
Rusiyanın hərbi təchizat zəncirini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş əlavə beynəlxalq tədbirlərin görülməsi.
“Volodimir Zelenskinin bu məsələni “Ukraynaya qarşı birbaşa hücum” kimi təqdim etməsi isə daha çox siyasi və diplomatik mesaj xarakteri daşıyır. Bunun məqsədi Rusiyanın xarici hərbi dəstək hesabına müharibəni davam etdirdiyini vurğulamaq, həmin dövlətlərin məsuliyyətini beynəlxalq gündəmdə saxlamaq və Qərb ölkələrinin Ukraynaya hərbi yardımının davam etdirilməsi üçün əlavə siyasi əsas formalaşdırmaqdır”.
Politoloq əlavə edib ki, İran və Şimali Koreyanın Rusiyaya hərbi dəstəyi onları beynəlxalq hüquq baxımından avtomatik olaraq münaqişənin birbaşa tərəfinə çevirməsə də, onların müharibənin davam etməsinə və Rusiyanın hərbi imkanlarının qorunmasına mühüm töhfə verdiyi geniş şəkildə qəbul edilir. Bu isə həm hüquqi müzakirələrin dərinləşməsinə, həm də Qərbin Ukraynaya hərbi yardım strategiyasının daha da güclənməsinə səbəb ola biləcək amillərdən biridir.
İradə Cəlil, Bizimyol.info
