Genetik faktorları bir kənara qoyduğumuzda, yaşadığımız xroniki xəstəliklərin çoxu gənclik dövründə özümüzə diqqət etməməyimiz nəticəsində sonrakı yaşlarda meydana gəlir. Bir çox xəstəliklər nə qədər şiddətli olsa da, müvəqqəti xarakter daşıyır.

Bizimyol.info Türkiyə mətbuatına istinadla xəbər verir ki, xroniki xəstəliklərin bəziləri genetik mənşəli olaraq görülsə də, xüsusən də gənclik dövründə özümüzə qayğı göstərmədiyimiz üçün əksəriyyəti sonrakı yaşlarda baş verir. COVID-19 pandemiyası kimi fövqəladə halları saymasaq, son illərdə dünyada və ölkəmizdə yaranan xroniki xəstəliklər, onların dərəcələri dəyişsə də, demək olar ki, eynidir. Çünki bütün bu xəstəliklərin səbəbləri ortaqdır. Amma onlardan qaçmaq üçün nəzərə alınmalı bəzi vacib məqamlar var.

Xüsusilə yaşlılarda ən çox görülən xroniki xəstəliklər KOAH, alzheimer, depressiya, ürək çatışmazlığı, böyrək xəstəliyi, diabet, koroner, ürək xəstəliyi, artrit, yüksək xolesterol, hipertoniyadır. Çoxumuza KOAH abreviaturası ilə məlum olan xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi yaşlı insanların təxminən 11 faizində müşahidə olunur. KOAH nəfəs almağı çətinləşdirir, nəfəs darlığına, tez-tez öskürəyə və sinə sıxılmasına səbəb olur. KOAH-ın əsas səbəbi siqaretdir, çünki qrip və pnevmoniyadan sonra baş verə bilər.

Demansın bir növü olan Alzheimer xəstəliyi qocalmanın təbii nəticəsi deyil, beynimizdəki dəyişikliklər nəticəsində baş verir. Yaddaş itkisi, gündəlik fəaliyyətlərə müdaxilə və problem həll etmə qabiliyyətinin itirilməsi kimi nəticələri var. Bu xəstəliyin yaranmasında genetik faktorun rolu olsa belə, sağlam olmayan həyat nəticəsində irəli yaşlarda da baş verə bilər.

Depressiya son illərdə dünyada yayılan psixoloji xəstəliklərdən biridir. Hər yaşda insana təsir edə bilən depressiya, sadə bir vəziyyət olaraq qeyd edilsə belə, xroniki kədər, bədbinlik, ümidsizlik, yorğunluq, qərar verməkdə çətinlik, iştahsızlıq və ya həddindən artıq yemək və maraq itkisi kimi vəziyyətlərə səbəb ola bilər.

Yaşlı insanların 14 faizi ürək çatışmazlığından müalicə alır. Ürək çatışmazlığı ürəyimiz bədənimizin qalan hissəsini kifayət qədər qan və oksigenlə təmin etmədikdə baş verir. Ürək çatışmazlığı ilə ürək böyüyə, əzələ inkişaf etdirə, daha çox döyünməyə və insanı hər zaman yorğun hiss etdirə bilər.

Xroniki böyrək xəstəliyi sözün əsl mənasında xroniki xəstəlikdir, çünki böyrək zamanla öz funksiyasını tədricən itirir. Böyrək funksiyaları zamanla azaldıqca, nəticədə böyrək çatışmazlığı və ürək çatışmazlığı yarana bilər.

Yaşlı insanların təxminən 30 faizi diabetdən aktiv şəkildə müalicə olunur. Şəkərli diabet orqanizmin insulinə davamlılığı və ya kifayət qədər insulin istehsal etmədiyi zaman baş verir. İnsulin qidaları enerjiyə çevirmək üçün istifadə etdiyimiz bir komponent olduğu üçün son dərəcə vacibdir. Diabet riski xüsusilə 45 yaşdan sonra artır.

Koroner ürək xəstəliyi yaşlı insanların yüzdə 30-da müşahidə olunur. Ürəyə gedən damarları daraldan bu xəstəlik oksigenlə zəngin qanın miqdarını azaldır. Qan laxtalanması, angina, infarkt riskini artırır.

Artrit, oynaq iltihabının bir növü olaraq təyin edilə bilər. Xüsusilə qadınlarda daha çox rast gəlinsə də, yaşlı insanların təxminən 35 faizində müşahidə edilir. Bədənimizdəki hər bir oynaqda meydana gələ bilən artrit, sərtlik və ağrıya səbəb olur.

Yetkinlərin və yaşlı insanların demək olar ki, yüzdə 50-də görülən yüksək xolesterol, bədənimizdə həddindən artıq miqdarda pis yağın yığılmasından qaynaqlanır. Yüksək xolesterol bir çox ürək xəstəliklərinin əsas səbəbidir, çünki ürəyə gedən əsas damarları bağlayır.

Yüksək qan təzyiqi olaraq da bilinən hipertoniya yaşlı insanların yüzdə 60-da rast gəlinən bir xəstəlikdir. Hipertoniya vəziyyətində ürək ümumiyyətlə çoxlu qan pompalayır, ancaq damarlar dardır. Bu məkrli bir xəstəlik olduğundan insult və infarkt riskini artırır.

Mütəxəssislər xroniki xəstəliklərdən qorxmamağı tövsiyyə edir.

Özünüzü qorumaq üçün müraciət edə biləcəyiniz profilaktik üsullar bunlardır:

Siqareti dərhal buraxın. Sağlam yeyin. Müntəzəm olaraq məşq edin. Alkoqol istehlakını məhdudlaşdırın. kifayət qədər yatın. Stressinizi düzgün idarə edin. Səhhətinizi mütəmadi olaraq yoxlayın. Genetik riskləriniz haqqında məlumat əldə edin.

Artıq müzakirə olunacaq və düşünəcək bir şey yoxdur, siqaret öldürür. Sizi narkotikdən daha tez aludə edən siqaretlər sizi onlardan daha yavaş öldürəcək. Qaçış yoxdur, mütləq edəcək. Çünki siqaret bədəninizdəki ağlasığmaz hər hüceyrəyə zərər verir.

Sağlam qidalnanın.

Sağlam və zərərli gördüyümüz hər şeyi yeyirik, yeməkləri atlayırıq və balanslı qidalanmırıq, lakin bu vəziyyət gələcək ürək xəstəlikləri və şəkər xəstəliyinə qapı açır. Bir az daha çox meyvə, tərəvəz, sağlam yağlar qəbul etsək, şəkər və doymuş yağlardan uzaq dursaq, heç nə itirməyəcəyik.

Müntəzəm olaraq məşq edin.

Dərhal idman salonuna girib qeydiyyatdan keçməyə ehtiyac yoxdur. Gündə yarım saat gəzməklə başlayın. Əzələləri gücləndirən məşq edin. Məşqin intensivliyini artırın, çünki qısa müddətdə buna öyrəşəcəksiniz. Həftədə cəmi 150 dəqiqə orta intensivlikdə idman etmək belə sizi xroniki xəstəliklərin əksəriyyətindən qoruyacaq.

Alkoqol istehlakını məhdudlaşdırın.

Alkoqol bütün pisliklərin köküdür, təbii ki, heç içməmək yaxşıdır, amma içməlisinizsə, heç olmasa məhdud şəkildə istehlak edin. Yüksək qan təzyiqi, müxtəlif xərçəng növləri, ürək xəstəlikləri, insult və qaraciyər xəstəliklərinin bir nömrəli səbəbi spirt istehlakıdır. Nə qədər az içsən, bir o qədər yaxşıdır.

Kifayət qədər yatdığınızdan əmin olun.

Bir şəhər əfsanəsi var ki, dahilər az yatır, amma etiraf edək ki, çoxumuzda belə çılğın beyin yoxdur, ona görə də beynimizə və bədənimizə istirahət verməliyik. Yetkin insanın sağlam olması üçün gecə ən az 7 saat yatması məsləhət görülür. Qeyri-kafi yuxu şəkərli diabet, ürək xəstəlikləri, piylənmə və depressiyaya yol açır.

Stressinizi düzgün idarə edin.

Stress insan orqanizminə ən azı siqaret qədər güclü mənfi təsir göstərir. Onsuz da stressdən uzaq dur demək mümkün deyil. Heç olmasa, özünüzü birtəhər sakitləşdirərək bu vəziyyəti ən doğru şəkildə idarə etməyə çalışın.

Sağlamlığınızı mütəmadi olaraq yoxlayın.

Təəssüf ki, ölkəmizdə belə bir yanlış fikir var ki, xəstə olmadan həkimə müraciət etmək olmaz. Təbii ki, əgər xəstəliyiniz varsa, hər gün həkimin qapısına getməyin, lakin ən azı 6 ayda bir dəfə ümumi müayinə üçün həkimə müraciət edin və mümkün vəziyyətin erkən aşkarlanmasına əmin olun. Daimi diş müayinələri xüsusilə vacibdir.

Genetik risklərinizi bilin.

Girişdə qeyd etdiyimiz kimi, xroniki xəstəliklərin əksəriyyətinə biz səbəb oluruq, lakin bəziləri genetik olaraq bizə ötürülür. Beləliklə, bəzi insanların xroniki xəstəlik riski bəzi insanlardan daha yüksəkdir. Bu səbəblə, ailənizin sağlamlıq tarixçəsini bilməli və bu barədə həkiminizə məlumat verməli, ona uyğun tədbirlər görməlisiniz.

İlahin, Bizimyol.info