Müasir dövrdə müharibələr artıq yalnız tanklar, təyyarələr və raketlərlə aparılmır. Kritik infrastrukturu hədəf alan kibertəhdidlər, süni intellekt dəstəkli əməliyyatlar və dezinformasiya kampaniyaları ölkələrin iqtisadi və ictimai sabitliyinə birbaşa təsir göstərən yeni nəsil təhlükələrə çevrilib. Bu səbəbdən milli təhlükəsizlik anlayışı artıq quru, hava və dəniz sərhədləri ilə məhdudlaşmır; kiberməkanı, məlumatları, süni intellekti və rəqəmsal suverenliyi də əhatə edir. Gələcəyin güclü dövlətləri yalnız hərbi baxımdan deyil, həm də rəqəmsal dayanıqlılıq və texnoloji müstəqillik baxımından güclü olan dövlətlər olacaq.

Müsahibimiz texnologiya strategiyaları, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal transformasiya üzrə lider Cengiz Çalıkoğludur.

- Cengiz bey, müharibələrin xarakteri artıq yalnız quru, hava və dənizlə məhdudlaşmır; kiberməkan da yeni qarşıdurma müstəvisinə çevrilib. Sizcə, Türkiyə enerji infrastrukturu, maliyyə sistemi və dövlət qurumları baxımından mümkün iri miqyaslı kibertəhdidlərə həqiqətən hazırdır, yoxsa hələ də görünməyən risklər kifayət qədər ciddi qiymətləndirilmir?

- Uzun illərdir texnologiya strategiyaları, süni intellekt, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal transformasiya sahələrində apardığım fəaliyyətin əsasında da məhz bu yanaşma dayanır. Son illərdə qələmə aldığım məqalələrdə və aidiyyəti qurumlarla paylaşdığım strateji təkliflərdə xüsusilə bir məqama diqqət çəkirəm: XXI əsrdə milli təhlükəsizlik rəqəmsal suverenlikdən ayrı düşünülə bilməz. Bu gün yaşanan proseslər göstərir ki, bu proqnoz artıq nəzəri deyil, praktik reallığa çevrilib. Türkiyənin son dövrdə kibertəhlükəsizliyi milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirməsi, Kibertəhlükəsizlik Rəhbərliyinin gücləndirilməsi və kritik infrastruktur sahələrinin prioritet elan edilməsi düzgün istiqamətdə atılmış strateji addımlardır. Lakin bu sahə daim inkişaf və yüksək koordinasiya tələb edən dinamik istiqamətdir.

Türkiyə son illərdə kibertəhlükəsizlik sahəsində mühüm institusional potensial formalaşdırıb. Milli strategiyalar, yeni idarəetmə mexanizmləri, kritik infrastrukturun qorunmasına yönəlmiş tədbirlər və qurumlararası koordinasiya bu sahədə əhəmiyyətli irəliləyişlər təmin edib. Bundan əlavə, enerji, maliyyə, nəqliyyat, səhiyyə və dövlət xidmətləri kimi kritik sektorlar milli prioritetlər sırasındadır.

Lakin kibertəhlükəsizlik heç vaxt "tamamlandı" deyilə biləcək sahə deyil.

Çünki hücum edən tərəflər də daim inkişaf edir.

Süni intellekt dəstəkli hücumlar, təchizat zəncirinə yönələn hücumlar, fidyə proqramları və kritik infrastrukturu hədəf alan əməliyyatlar hər gün daha mürəkkəb xarakter alır.

Bu səbəbdən əsas məqsəd "tam təhlükəsizlik" deyil, yüksək kiberdavamlılıq (Cyber Resilience) olmalıdır.

Mənim yanaşmama görə, qarşıdakı dövrdə dövlətlərin uğurunu müəyyən edəcək əsas amil onların hücuma məruz qalmaması deyil; hücumu nə qədər sürətlə aşkar etmələri, xidmətlərin fasiləsizliyini necə qorumaları və normal fəaliyyətə nə qədər qısa müddətdə qayıda bilmələridir.

- Süni intellekt hərbi sistemlərə sürətlə inteqrasiya olunduğu halda, beynəlxalq hüquq niyə geridə qalır?

- Texnologiya hüquq sistemlərindən daha sürətlə inkişaf edir.

Bu gün süni intellekt dəstəkli hədəf müəyyənləşdirmə, avtonom sistemlər, qərar qəbuletməni dəstəkləyən mexanizmlər və kiberəməliyyatlar sürətlə inkişaf etdiyi halda, beynəlxalq hüquq hələ bu transformasiyaya tam uyğunlaşa bilməyib.

Bu vəziyyət gələcəkdə çox ciddi risklər yarada bilər.

• Məsələn, avtonom sistemin verdiyi yanlış qərara görə məsuliyyət kimə aid olacaq?
• Süni intellekt dəstəkli kibertəhdid müharibə səbəbi hesab ediləcəkmi?
• Alqoritmik səhvlə qəsdən həyata keçirilən hücum necə fərqləndiriləcək?

Bu sualların böyük hissəsinin bu gün beynəlxalq hüquqda dəqiq cavabı yoxdur.

Məhz buna görə hesab edirəm ki, nüvə təhlükəsizliyi və kimyəvi silahlarla bağlı olduğu kimi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı çərçivəsində süni intellekt və kibermünaqişələri əhatə edən qlobal idarəetmə mexanizminin yaradılmasına ehtiyac var.

- Türkiyə hibrid müharibənin kibertəhdid və dezinformasiya istiqamətlərinə qarşı nə dərəcədə hazırlıqlıdır?

- Hibrid müharibə artıq yalnız hərbi anlayış deyil.

İqtisadiyyat, cəmiyyət, media, sosial media, süni intellekt, kibertəhdidlər, psixoloji əməliyyatlar...

Bütün bunlar artıq eyni təhlükəsizlik sisteminin tərkib hissəsidir.

Bu gün bir ölkənin elektrik sistemini hədəf alan kibertəhdidlə eyni vaxtda sosial mediada süni intellekt dəstəkli dezinformasiya kampaniyası aparıla bilir.

Məqsəd yalnız sistemləri iflic etmək deyil, həm də cəmiyyətin dövlətə olan etimadını sarsıtmaqdır.

Türkiyə bu istiqamətdə mühüm təcrübə qazanıb.

Lakin hibrid təhdidlərə qarşı yalnız texniki tədbirlər kifayət etmir.

İctimai maarifləndirmə, media savadlılığı, qurumlararası koordinasiya və böhran kommunikasiyası da milli təhlükəsizliyin ayrılmaz hissələridir.

- Türkiyənin ən kritik strateji zəifliyi nədir?

- Mənim fikrimcə, ən kritik məsələ texnologiya çatışmazlığı deyil.

Ən vacib məsələ kibertəhlükəsizliyi yalnız texniki məsələ kimi qiymətləndirmək vərdişindən tamamilə uzaqlaşmaqdır.

Kibertəhlükəsizlik artıq yalnız informasiya texnologiyaları bölmələrinin məsuliyyəti deyil.

Bu sahə iqtisadiyyata aiddir. Enerjiyə aiddir.

Müdafiəyə aiddir. Maliyyəyə aiddir.

Xarici siyasətə aiddir. Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik birbaşa milli strategiya səviyyəsində idarə olunmalıdır.

Mən uzun illərdir xüsusilə rəqəmsal suverenlik anlayışını ön plana çəkirəm.

Çünki gələcəyin müstəqilliyi yalnız sərhədlərin qorunması ilə deyil; məlumatları idarə etmək, kritik texnologiyalar yaratmaq, yerli süni intellekt ekosistemi formalaşdırmaq və rəqəmsal infrastrukturu təhlükəsiz şəkildə idarə etmək bacarığı ilə ölçüləcək.

Bu səbəbdən hesab edirəm ki, yalnız Türkiyə üçün deyil, bütün Türk Dünyası üçün ortaq fəaliyyət vacibdir.

Daha əvvəl irəli sürdüyüm Türk Dövlətləri Təşkilatının Kollektiv Kibertəhlükəsizlik Qüvvəsi konsepsiyası ortaq təhdid kəşfiyyatı, ortaq insidentlərə müdaxilə, ortaq təlimlər və ortaq kibermüdafiə potensialının formalaşdırılmasını nəzərdə tuturdu.

Bu gün isə hesab edirəm ki, buna daha bir istiqamət əlavə olunmalıdır:

Ortaq Süni İntellekt Strategiyası və Ortaq Rəqəmsal Suverenlik Ekosistemi.

Çünki gələcəyin rəqabəti artıq ayrı-ayrı dövlətlər arasında deyil, birlikdə istehsal edən, birlikdə qoruyan və birlikdə idarə edən rəqəmsal ekosistemlər arasında gedəcək.

Bu gün artıq verməli olduğumuz sual "Yeni kibermüharibə baş verəcəkmi?" deyil.

Əsas sual budur: Yeni nəsil rəqəmsal müharibələrə nə dərəcədə hazırıq?

Mən inanıram ki, gələcəyin güclü dövlətləri yalnız böyük ordulara malik olanlar deyil; süni intellekti etik prinsiplər əsasında idarə edən, kritik infrastrukturunu qoruyan, rəqəmsal suverenliyini gücləndirən və beynəlxalq əməkdaşlıq vasitəsilə kiberdavamlılığını artıran dövlətlər olacaq.

Bu səbəbdən kibertəhlükəsizlik artıq sadəcə texnologiya mövzusu deyil; iqtisadi inkişafın, milli təhlükəsizliyin və strateji müstəqilliyin əsas sütunlarından biridir. Hesab edirəm ki, bu yanaşmanın təkcə Türkiyədə deyil, Türk Dünyası miqyasında da ortaq baxış və ortaq potensialın formalaşdırılması prinsipi ilə həyata keçirilməsi qarşıdakı dövrün ən mühüm strateji prioritetlərindən biri olacaq.

İradə Cəlil, Bizimyol.info