Türk Dövlətləri Təşkilatı, dünyanın sürətli dəyişiklik və transformasiya dövründə, iyirmi birinci əsrdə ortaq soy, dil, mədəniyyət və dinə mənsub ölkələr tərəfindən formalaşdırılan əhəmiyyətli bir güc vahididir. İndiyə qədər həyata keçirdikləri birgə səylər və layihələr göstərir ki, bu dövlətlər gələcəkdə daha təsirli sosial-iqtisadi və siyasi gücə sahib olacaqlar. Dünya müxtəlif güc mərkəzlərinin yaradılması prosesində bir araya gələn ölkələr tərəfindən formalaşdırılarkən, TDT digər birliklərdən daha güclü ortaq cəhətləri (məsələn; soy, mədəniyyət, tarix, coğrafiya və din) sayəsində üstünlüklərə malik bir birlik kimi güclənir. Bu təşkilat gələcəkdə qabaqcıl texnologiya, enerji və istehsal kimi sahələrdə düzgün siyasətlər hazırlayıb həyata keçirərsə, dünyanın transformasiya prosesinə, sabitliyinə və inkişafına müsbət töhfə verə biləcək bir qurum olacaq. Hazırkı siyasətlər də bu istiqamətdədir.

Politoloq Nicat İsmayılov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) — əvvəlki adı ilə Türk Şurası 3 oktyabr 2009-cu ildə Naxçıvan Müqaviləsi əsasında yaradılmış, türk dilləri və mədəni kökləri paylaşan dövlətlər arasında çoxşaxəli əməkdaşlığı gücləndirməyi hədəfləyən hökumətlərarası platformadır: “Təşkilatın tamhüquqlu üzvləri Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistandır. Müşahidəçi statusuna Macarıstan, Türkmənistan və Şimali Kipr Türk Respublikası daxildir. Təşkilat son illərdə iqtisadi institutlar, mədəni-təhsil layihələri və siyasi gündəlikdə daha fəal rol oynamağa başlayıb və regional mövqeyini gücləndirir”.

Nicat İsmayılov

Türk Dövlətləri Təşkilatının gələcəkdə güc platforması olaraq oynaya biləcəyi rolları bir neçə kateqoriyaya bölmək olar:

Regional siyasi koordinasiya və konsensus platforması

Türk Dövlətləri Təşkilatı üzv dövlətlər üçün strateji prioritetlərdə konsultasiya və koordinasiya meydanı yaradır. Xarici siyasət, sərhəd məsələləri, regional təhlükəsizlik gündəlikləri və beynəlxalq təşkilatlarda ortaq mövqelərin formalaşması üçün. Bu, fərdi dövlətlərin tək başına üzləşəcəyi çətinlikləri daha kollektiv yolla həll etmək imkanı yaradır.

İqtisadi inteqrasiya və investisiya alətləri

Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində ticarət, investisiya və infrastruktur layihələrinin koordinasiyası güclənə bilər. Məsələn, təşkilatın iqtisadi təşəbbüslərindən biri olan Turkic Investment Fund (TIF) regional investisiya mexanizmi kimi fəaliyyətə başlayaraq üzv dövlətlərə maliyyələşmə və sərmayə yönəltmə imkanı verir. Bu, kiçik və orta layihələrdən tutmuş böyük nəqliyyat-energetika layihələrinə qədər təsir göstərə bilər. Bu cür alətlər regional dəyər zəncirlərini möhkəmləndirə, ticarəti və əməkdaşlığı dərinləşdirə bilər.

Mədəni-təhsil və dil siyasəti, yumuşaq gücün artırılması

Ortaq dil-mədəni köklər üzərində qurulmuş layihələr (ortaq əlifba təşəbbüsləri, universitetlərarası proqramlar, təhsil və media layihələri) uzunmüddətli baxımdan identifikasiya və etimad yaradaraq siyasi və iqtisadi inteqrasiyanı gücləndirir. Son illərdə ortaq əlifba və təhsil sahəsində praktiki addımlar diqqət çəkib.

Təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində həmkarlaşma

Türk Dövlətləri Təşkilatının əsas mandatı kollektiv müdafiə alyansı olmaq deyil, lakin “regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusu sammitlərin əsas gündəmlərindən birinə çevrilib və üzv ölkələr arasında kəşfiyyat-məlumat mübadiləsi, sərhəd təhlükəsizliyi, terrorizmə qarşı əməkdaşlıq və hərbi-texniki əlaqələrin məhdud (praktik) inkişafı üçün institutlaşmış mexanizmlər formalaşa bilər. Bu, Qərb hərbi blokları ilə paralel kollektiv müdafiə əvəzləyicisi deyil, amma region üçün xüsusi, çevik və mədəni-dil bağlarına əsaslanan təhlükəsizlik əməkdaşlığı rolunu oynaya bilər.

İnfrastruktur və nəqliyyat-logistika prioritetlərinin koordinasiyası

Türk dünyası coğrafi mövqeyi nəzərə alınmaqla Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutlarında tranzit rolunu artıra bilər. Üzv ölkələr arasında birgə layihələr (mavi-yanacaq, magistral yol, dəmir yolu və logistika mərkəzləri) ilə ticarət xərclərini azaltmaq və regional əlaqəni sürətləndirmək mümkündür. Bu növ layihələr həm yerli, həm də xarici investorları cəlb edə bilər.

Türk Dövlətləri Təşkilatını digər regionlararası strukturlardan ayıran bir neçə əsas xüsusiyyət var:

• Mədəni-lingvistik əsas: TDT üzvləri ortaq türk dilləri və tarixi-mədəni əlaqələrə əsaslanır. Bu, dərin etimad və identifikasiya yaradır. Bu xüsusiyyət TDT-ni daha “mədəni blok” təsirli edir və əməkdaşlığı sürətləndirə bilər.
• Praktik, institutlaşmış, amma suverenliyə hörmət edən struktur: TDT supranational (yəni üzv dövlətlərin səlahiyyətlərini üstələyən) bir qurum deyil. Daha çox hökumətlərarası əməkdaşlıq platformasıdır. Bu, sərbəstliyə üstünlük verən ölkələr üçün cazibədar olmaqla bərabər, qərarverməni yavaşlatma riski daşıyır.
• Çoxşaxəli, lakin hibrid xarici siyasət əlaqələri: Bir sıra TDT üzvü eyni zamanda başqa qlobal bloklarla (AB, Rusiya, Çin, Mərkəzi Asiya İqtisadi İttifaqları və s.) sıx əlaqələr saxlayır; TDT buna paralel və əlavə dəyər qatır, amma alternativ blokdan tamamilə fərqlidir.
• Alyans yox -əlaqələndirici platforma: NATO və ya Avropa İttifaqı kimi müdafiə və institusional inteqrasiyanın yüksək səviyyəsinə malik deyil. Daha çox regionun öz problemlərini həll etmək üçün çevik mexanizm rolunu oynayır.

Türk Dövlətləri Təşkilatının geosiyası imtiyazları var:

• Birləşmiş diplomatik dayaqlar: Beynəlxalq fora və danışıqlarda ortaq mövqelərlə daha güclü lobbiçilik mümkündür.
• Regionda nüfuz artımı: TDT çərçivəsində liderlik rolu götürən dövlətlər regional gündəliyi formalaşdırmaqda üstünlük əldə edə bilərlər.

Nicat İsmayılovun fikrincə, praktiki əməkdaşlıq, kəşfiyyat mübadiləsi, sərhəd idarəçiliyi, təlim-məktəb mübadiləsi və terrorizmə qarşı birgə fəaliyyət tərtib edilə bilər, həmçinin bu əməkdaşlıq dövlətlərin daxili təhlükəsizlik idarələrini gücləndirə bilər.

Qeyd: Türk Dövlətləri Təşkilatı kollektiv müdafiə alyansı deyil; hər hansı təhlükəsizlik addımları üzv dövlətlərin razılığı ilə və fərdi mandatla həyata keçirilir.

Politoloq Türk Dövlətləri Təşkilatının iqtisadi faydaları haqqında fikirlərini bölüşüb:

• İnvestisiya və maliyyə mexanizmləri: Turkic Investment Fund kimi təşəbbüslər vasitəsilə üzv dövlətlər üçün prioritet layihələrin maliyyələşdirilməsi asanlaşır. Bu, həm də yerli istehsalın və texnoloji transferin sürətlənməsinə şərait yarada bilər.
• Ticarət şərtlərinin yaxşılaşdırılması: tarif və qeyri-tarif maneələrin azaldılması, logistika xərclərinin aşağı salınması və sərmayə axınlarının asanlaşdırılması vasitəsilə ÜDM-də artım mümkün ola bilər.
• İnkişaf etmiş tədqiqat-təhsil əlaqələri: ali təhsil və tədqiqat mübadiləsi insan kapitalının yüksəlməsinə kömək edir — nəticədə innovasiya və texnoloji əməkdaşlıq üçün münbit zəmin yaranır.

Türk Dövlətləri Təşkilatının güclənməsi imkanlarla birlikdə bir sıra çətinlikləri də ortaya qoyur. Üzv dövlətlərin xarici siyasət prioritetlərinin müxtəlifliyi, iqtisadi fərqliliklər, regional rəqib güc mərkəzlərinin mövcudluğu və institusional yetkinliyin məhdudluğu. Bundan əlavə, hərbi-təhlükəsizlik sahəsində daha dərin inteqrasiya üçün siyasi iradə və şəffaf mexanizmlər tələb olunur.

TDT, doğru institutlaşma və praktik layihələr prioritetləşdirildikdə, türk dünyasında mədəni-siyasi birlikdən iqtisadi və təhlükəsizlik faydalarına qədər geniş spektrdə reallıq yarada bilər. Bu, Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya qədər regionda yeni tarazlıq nöqtələri formalaşdırmaq üçün imkan deməkdir. Lakin bu, təkcə rəmzi zirvələrdən ibarət deyil. Real təsir üçün məqsədyönlü investisiya mexanizmləri, infrastruktur layihələri, təhsil-elmi əməkdaşlıq və təhlükəsizlik mexanizmlərinin praktik tətbiqi lazımdır. Son sammitlərdə “regional sülh və təhlükəsizlik” mövzularının öndə olması təşkilatın daha geniş gündəmə keçmək istəyi kimi oxunmalıdır.

İradə Cəlil, Bizimyol.info