Müasir dövrdə insan tarixdə heç vaxt olmadığı qədər informasiyaya çıxış imkanına malikdir. Bir neçə saniyə ərzində qlobal xəbərlər, müxtəlif mövqelər, statistik məlumatlar və fərdi fikirlər eyni anda qarşımıza çıxır. Lakin bu görünən üstünlüyün fonunda paradoksal bir vəziyyət formalaşıb. İnformasiya artdıqca düşüncə dərinliyi azalır. İnsanlar daha çox məlumat əldə edir, amma bu məlumatlar üzərində daha az düşünür.
Fasiləsiz informasiya axını insan beynini daimi reaksiya vəziyyətində saxlayır. Bildirişlər, xəbər lentləri, sosial şəbəkə paylaşımları diqqəti parçalayır və uzunmüddətli fokuslanmanı mümkünsüzləşdirir. Oxuma prosesi anlayışa deyil, sürətli baxışa çevrilir. Mətnlər dərk olunmur, yalnız başlıqlar yadda qalır. Bu şəraitdə düşüncə formalaşmır, sadəcə emosional reaksiya yaranır.
Sosial şəbəkələr bu prosesi daha da dərinləşdirir. Platformaların məntiqi sürət və görünürlük üzərində qurulub. Fikir bildirmək üçün düşünmək yox, mövqe tutmaq tələb olunur. Mürəkkəb məsələlər bir neçə cümləyə sıxışdırılır, arqumentlər yerini şüarlara verir. İnsanlar mövzunu anlamağa deyil, tərəf seçməyə təşviq olunur. Bu isə düşüncənin deyil, reflekslərin güclənməsi ilə nəticələnir.
Media mühiti də bu vəziyyətin formalaşmasında az rol oynamır. Sürətli istehlak üçün hazırlanan xəbərlər, sensasiya yönümlü başlıqlar, kontekstdən çıxarılmış sitatlar informasiyanı dərinlikdən məhrum edir. Oxucu məlumat alır, lakin istiqamət qazanmır. Hadisələr arasındakı əlaqələr izah olunmadıqca, cəmiyyət bütöv mənzərəni görmək qabiliyyətini itirir.
Təhsil sistemi də informasiya bolluğu dövrünün tələblərinə tam uyğunlaşa bilməyib. Əzbərləməyə əsaslanan yanaşma tənqidi düşüncə bacarıqlarını kölgədə qoyur. Sual vermək, alternativ fikirləri müqayisə etmək, arqument qurmaq vərdişləri kifayət qədər inkişaf etdirilmir. Nəticədə fərdlər hazır fikirlərə daha tez inanır, manipulyasiyaya açıq olurlar.
İnformasiya bolluğu özü-özlüyündə təhlükə deyil. Təhlükə onun düşüncə ilə müşayiət olunmamasıdır. Düşüncə qıtlığı cəmiyyəti emosional, səthi və asan yönləndirilən hala gətirir. Problemin həlli informasiyanı azaltmaqda deyil, onunla işləmə mədəniyyətini formalaşdırmaqdadır. Daha yavaş oxumaq, daha dərindən analiz etmək, konteksti nəzərə almaq və tənqidi yanaşmanı gücləndirmək müasir insan üçün zərurətə çevrilib. Əks halda, səs-küy artacaq, amma məna daha da azalacaq.
Leyla Mirzə, Bizimyol.info
