“Enerji dənizi” kimi tanınan Xəzər dənizində suyun çəkilməsi Azərbaycanın tranzit dəniz nəqliyyatına təsir göstərə biləcəyi üçün narahatlıq yaradıb.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Anadolu Agentliyinin (AA) “Xəzərdən suyun çəkilməsi” ilə bağlı dosye xəbərində Xəzərin Azərbaycan sahilindəki vəziyyəti və azərbaycanlı ekspertlərin fikirlərini toplayıb.
İqlim dəyişiklikləri, qlobal istiləşmə və hər il artan temperatur nəticəsində dənizlərdə və göllərdə suyun səviyyəsi azalır. Xəzər dənizi kimi okeanlara çıxışı olmayan su hövzələri bu vəziyyətdən daha çox təsirlənir. Bu tip hövzələrin su səviyyələri axan çaylar, yağış suları və su səthindən buxarlanma arasındakı balansla müəyyən edilir.
İndi aydın görünmək olar ki, son illər Azərbaycanda Xəzər dənizinin suyu çəkilib. Bildirilir ki, Xəzərdəki bu vəziyyət son vaxtlar artan tranzit dəniz nəqliyyatı ilə yanaşı ekoloji tarazlığa da təsir göstərə bilər. Bildirilir ki, su çəkildikcə limanlara yaxınlaşmaq çətinləşə, sualtı qayaların üzə çıxması nəticəsində gəmilərin keçidində ciddi problemlər yarana bilər.
Xəzər dənizinin sahilyanı ölkələri Rusiya, İran, Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycanın razılaşması ilə son vaxtlar paylaşma problemi xeyli dərəcədə aradan qaldırılıb. İndi “enerji dənizi” kimi tanınan Xəzər dənizinin sularında intensiv çəkilmə narahatlıq doğurur.
Xəzər dənizində suyun çəkilməsində əsas amil iqlim dəyişikliyidir
Ekspertlər razılaşırlar ki, bütün sahilyanı ölkələr Xəzər dənizinin Aral dənizi ilə eyni nəticəni yaşamasının qarşısını almaq üçün birlikdə həll yolu tapmalıdır.
Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin müşaviri Rasim Səttarzadə bildirib ki, Xəzər dənizinin suyu müəyyən dövrlərdə qalxır, müəyyən dövrlərdə isə azalır. S.Səttarzadə bildirib ki, Xəzər dənizində XX əsrin ən aşağı su səviyyəsi 1977-ci ildə yaşanıb və bu dövrdə okean səviyyəsində 29 metr eniş qeydə alınıb.
Səttarzadə bildirib ki, 1977-1995-ci illər arasında Xəzər dənizində su 2,5 metr qalxıb. “1995-ci ildən Xəzərdə suyun azalması müşahidə olunur, 2005-ci ildən sonra azalma müntəzəm xarakter alıb. İndi hələ 1977-ci ilin səviyyəsinə çatmayıb, lakin azalma davam edir”, - deyə mütəxəssis fikirlərini bölüşüb.
Settarzadə bildirib ki, Xəzər dənizinin suyunun çəkilməsində əsas amil iqlim dəyişikliyidir. Xəzər dənizinin suyunun çəkilməsinin bütün sahilyanı ölkələrdə müşahidə edildiyinə və sahillərdə bəzi adacıkların əmələ gəldiyinə diqqət çəkən Səttarzadə: “Biz Xəzərlə bağlı bütün fəaliyyətimizi bu vəziyyətə uyğunlaşdırmalıyıq. Dünya alimlərinin müxtəlif ssenariləri var. Bəziləri Xəzərdə suyun artacağını, bəziləri isə azalacağını deyir. Biz ən pisə hazır olmalıyıq. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə sahilyanı ölkələrin ekspertlərindən ibarət işçi qrupu yaradılıb. Bu işçi qrupu gələn ay görüşəcək. Elmi araşdırmalarımızı bir-birimizlə paylaşmalı, hər cür ssenariyə birlikdə hazırlaşmalıyıq. Pis ssenarilərlə qarşılaşmaq istəmiriksə, birlikdə hərəkət etməli və həll yollarını birlikdə tapmalıyıq”, - deyə qeyd edib.
Səttarzadə: “Əgər azalma davam edərsə, bu, böyük gəmilərin limanlara yanaşmasının qarşısını alacaq. Biz bu məsələni yaxşı təhlil edib, ehtiyat tədbirləri görməliyik”, - deyib.
“Çıxarmalarda antropogen amillərin də böyük rolu olub”
Azərbaycan Elm və Təhsil Nazirliyinin Coğrafiya İnstitutunun Ekoloji coğrafiya şöbəsinin müdiri, dosent Ənvər Əliyev bildirib ki, Xəzər dənizi dünyanın okeanla əlaqəsi olmayan ən böyük su hövzəsidir. Ə.Əliyev Xəzər dənizinin təxminən 220 milyon il əvvəl mezozoy dövründə əmələ gəldiyinin məlum olduğunu və bu dövrdə suyun vaxtaşırı artıb - azaldığını bildirib.
Əliyev qeyd edib ki, Bakının tarixi simvollarından biri olan Qız qalasının vaxtilə Xəzər dənizində yerləşdiyi məlumdur: “Son vaxtlar geri çəkilmələrdə antropogen amillər də böyük rol oynayır. Xəzərin su təchizatının 85 faizi Volqa çayının payına düşür. Volqada tikilən bəndlər və sudan kənd təsərrüfatında istifadə Xəzərin suyunun azalmasına səbəb olur”, - deyə o bildirib.
Əliyev Xəzərin suyunun çəkilməsinə o qədər də bədbin olmadığını bildirib və bunları deyib: “İqlimşünaslar regionda yağışın sürətinin artacağını proqnozlaşdırırlar. Belə getsə, Xəzərin su səviyyəsi əvvəlki vəziyyətinə qayıdacaq, lakin bəşəriyyət burada çox diqqətli olmalıdır. Təbiət səhv etmir, insan səhv edir. Xəzərdən suyun çəkilməsinin zərəri olduğu kimi, suyun həcminin artırılmasının da zərərləri ola bilər. Sahilyanı ölkələrin alimləri bütün mümkün məsələləri sağlam düşüncə ilə həll etməlidirlər, lakin bunu çox diqqətlə və tələsmədən etməlidirlər. Milyonlarla illik tarixi olan coğrafi formasiyaya tarixini bilmədən edilən hər hansı müdaxilənin pis nəticələri ola bilər”.
Qadir, Bizimyol.info
