Rusiya–Ukrayna müharibəsinin Qara dənizdə yenidən kəskinləşməsi taxıl və bitki yağlarının dünya bazarına çatdırılmasında ciddi logistika problemləri yaradıb. Qara dəniz limanlarında ixracın azalması və gəmiçiliyə artan təhlükəsizlik riskləri beynəlxalq ərzaq bazarlarında qiymət təzyiqlərini gücləndirir. Bu proses xüsusilə idxaldan asılı ölkələr üçün ərzaq təhlükəsizliyi və inflyasiya risklərini yenidən gündəmə gətirir.

• Qara dənizdə artan hərbi risklər Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi strategiyasına və uzunmüddətli idxal siyasətinə hansı dəyişiklikləri zəruri edir?
• Rusiya–Ukrayna müharibəsinin ərzaq tədarük zəncirinə təsiri fonunda Azərbaycan regional aqrar-logistika mərkəzinə çevrilmək imkanlarından necə istifadə edə bilər?

İqtisadçı Asif İbrahimov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, Qara dənizdə müharibənin dərinləşməsi göstərir ki, ərzaq təhlükəsizliyi artıq yalnız kənd təsərrüfatı məsələsi deyil, həm də milli təhlükəsizlik, iqtisadi təhlükəsizlik və geosiyasi strategiya məsələsidir.

Belə ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin Qara dənizdə yenidən intensivləşməsi qlobal ərzaq bazarında yeni qeyri-müəyyənlik mərhələsi yaradıb. Qara dəniz dünyanın ən mühüm taxıl ixrac marşrutlarından biridir. Bu marşrut vasitəsilə buğda, qarğıdalı, arpa, günəbaxan yağı və digər strateji kənd təsərrüfatı məhsulları onlarla ölkəyə çatdırılır. Limanların fəaliyyətində yaranan hər hansı məhdudiyyət, gəmiçiliyə təhlükələrin artması və sığorta xərclərinin yüksəlməsi avtomatik olaraq dünya bazarında qiymət artımına səbəb olur.

İqtisadçının fikrincə, bu hadisələr bir daha sübut edir ki, 21-ci əsrdə ərzaq təhlükəsizliyi yalnız kənd təsərrüfatı istehsalının həcmi ilə müəyyən olunmur. Logistika, nəqliyyat dəhlizləri, geosiyasi sabitlik, strateji ehtiyatlar və təchizat zəncirinin dayanıqlığı ərzaq təhlükəsizliyinin ayrılmaz elementlərinə çevrilib. Azərbaycanın ərzaq təhlükəsizliyi siyasəti artıq "haradan daha ucuz məhsul almaq olar" prinsipindən "fövqəladə vəziyyətdə ölkə özünü necə təmin edəcək" prinsipinə keçməlidir.

"İlk növbədə, idxal mənbələrinin diversifikasiyası prioritet olmalıdır. Strateji məhsullar üzrə bir və ya iki ölkədən asılılıq ciddi risk yaradır. Müharibə, sanksiyalar, iqlim dəyişiklikləri və logistika böhranları göstərdi ki, tədarükün coğrafiyası nə qədər genişdirsə, risklər də bir o qədər azalır. Bu baxımdan Mərkəzi Asiya, Cənubi Amerika və digər alternativ bazarlarla uzunmüddətli tədarük müqavilələrinin bağlanması məqsədəuyğun olardı.

İkinci mühüm istiqamət strateji ərzaq ehtiyatlarının idarə edilməsidir. Dünyada artıq strateji ehtiyatlar yalnız taxıl anbarları kimi qiymətləndirilmir. Müasir yanaşma yağlı bitkilər, bitki yağları, şəkər, yem məhsulları, mineral gübrələr, toxum fondu və digər strateji məhsullar üzrə də ehtiyatların formalaşdırılmasını tələb edir. Əsas məqsəd bazarda qısamüddətli şokların qiymətlərə təsirini minimuma endirməkdir.

Üçüncü mühüm istiqamət daxili istehsalın artırılmasıdır. Azərbaycanın bütün ərzaq məhsulları üzrə tam özünütəminetməyə nail olması iqtisadi baxımdan real deyil. Lakin strateji məhsullar üzrə minimum təhlükəsizlik səviyyəsinin təmin edilməsi vacibdir. Taxılçılıqda məhsuldarlığın artırılması, suvarma sistemlərinin modernləşdirilməsi, yüksək məhsuldar toxum sortlarının tətbiqi, rəqəmsal kənd təsərrüfatı texnologiyalarından istifadə və aqrar sığorta sisteminin genişləndirilməsi bu istiqamətdə əsas prioritetlər olmalıdır.

Qara dənizdə yaranan risklərin ilk təsiri logistika xərclərinin artması olacaq. Dəniz daşımalarının sığorta haqları yüksələcək, alternativ marşrutlar daha uzun və baha başa gələcək. Bu isə nəticə etibarilə ərzaq məhsullarının maya dəyərinin artmasına səbəb olacaq", – deyə o bildirib.

loAsif İbrahimov hesab edir ki, Azərbaycan üçün əsas risk inflyasiyanın idxal kanalı vasitəsilə ölkəyə daxil olmasıdır. Əgər dünya bazarında taxılın və bitki yağlarının qiyməti artırsa, daxili bazarı bundan tam qorumaq mümkün deyil. Buna görə hökumətin əsas vəzifəsi qiymət artımını inzibati üsullarla dayandırmaq deyil, bazarın dayanıqlığını artırmaqdır.

"Bunun üçün strateji ehtiyatların bazara vaxtında çıxarılması, logistika xərclərinin optimallaşdırılması, rəqabət mühitinin qorunması və aqrar istehsalın stimullaşdırılması daha effektiv alətlər hesab olunur.

Məhz burada Azərbaycanın qarşısında mühüm iqtisadi imkan yaranır. Belə ki, son illərdə ölkəyə milyardlarla manat vəsait hesabına limanlar, magistral yollar, dəmir yolu xətləri, logistika mərkəzləri və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri yaradılıb. Bu infrastruktur yalnız tranzit gəlirləri üçün deyil, həm də regional ərzaq logistikasının formalaşdırılması üçün istifadə olunmalıdır.

Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu, Orta Dəhliz və Şimal–Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi birlikdə Azərbaycana unikal üstünlüklər verir. Ölkə Mərkəzi Asiya, Qafqaz, Türkiyə, Yaxın Şərq və Avropa arasında aqrar məhsulların saxlanılması, emalı, qablaşdırılması və yenidən ixracı üzrə regional logistika mərkəzinə çevrilə bilər.

Lakin bunun üçün təkcə yol və liman kifayət etmir. Müasir taxıl terminalları, soyuducu anbar kompleksləri, sertifikatlaşdırma laboratoriyaları, aqrar logistika parkları, konteyner terminalları və rəqəmsal logistika platformaları yaradılmalıdır. Gömrük prosedurları daha da sadələşdirilməli, "vahid pəncərə" prinsipi tam tətbiq edilməli, tranzit yüklərin rəsmiləşdirilməsi minimum vaxta endirilməlidir.

İndiki reallıqlar fonunda aqrar sektorun rəqəmsallaşdırılması da əsas prioritetlərdən biri olmalıdır. Gələcəyin aqrar sektoru yalnız torpaq və texnika ilə məhdudlaşmayacaq. Süni intellekt, peyk monitorinqi, dronlar, sensor texnologiyaları və böyük verilənlərin analitikası məhsuldarlığı əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Su resurslarının idarə olunması, gübrə və pestisidlərdən istifadənin optimallaşdırılması, xəstəliklərin erkən aşkarlanması və məhsulun proqnozlaşdırılması rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə daha səmərəli həyata keçirilə bilər. Azərbaycan bu texnologiyaları geniş tətbiq etməklə həm daxili istehsalı artıra, həm də ixrac potensialını gücləndirə bilər", – deyə o bildirib.

İqtisadçı deyib ki, əvvəllər enerji təhlükəsizliyi dövlətlərin əsas prioriteti hesab olunurdusa, son illərdə baş verən pandemiya, iqlim dəyişiklikləri və Rusiya–Ukrayna müharibəsi göstərib ki, ərzaq təhlükəsizliyi də enerji təhlükəsizliyi qədər strateji əhəmiyyət daşıyır. Ərzaq istehsalını, logistikanı və strateji ehtiyatları effektiv idarə edən ölkələr gələcəkdə daha dayanıqlı iqtisadiyyata malik olacaqlar. Əksinə, idxaldan və məhdud logistika marşrutlarından yüksək asılılıq ölkələri geosiyasi risklər qarşısında daha həssas vəziyyətə salacaq.

"Qısaca desək, Qara dənizdə baş verən hadisələr Azərbaycana mühüm dərs verir. İqtisadi təhlükəsizlik artıq yalnız maliyyə göstəriciləri ilə ölçülmür. Güclü dövlət o dövlətdir ki, böhran zamanı öz əhalisini ərzaqla təmin edə bilir, alternativ logistika marşrutlarına malikdir və regional təchizat zəncirində etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir.

Əgər Azərbaycan bugündən aqrar istehsala, müasir logistika infrastrukturuna, strateji ərzaq ehtiyatlarına və rəqəmsal kənd təsərrüfatına sistemli investisiya qoyarsa, yaxın onillikdə təkcə öz ərzaq təhlükəsizliyini möhkəmləndirməyəcək, həm də Cənubi Qafqazın və Xəzər hövzəsinin aparıcı aqrar-logistika mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər. Bu isə ölkəyə həm yeni ixrac gəlirləri, həm də geosiyasi çəkisinin artması baxımından mühüm üstünlüklər qazandıracaq", – deyə o əlavə edib.

İradə Cəlil, Bizimyol.info