16 Noyabr 2025-ci il tarixində Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 7-ci Məşvərət Görüşü (Consultative Meeting) keçirildi. Bu dəfə görüş “Mərkəzi Asiya + Azərbaycan” formatında təşkil olunmuş, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev cənabları tədbirdə iştirak etmişdir. Bu hadisə Azərbaycan üçün regional inteqrasiya baxımından rəmzi və strategiya nöqteyi-nəzərdən mühüm dönüş nöqtəsidir. Tədbir zamanı imzalanan sənədlər, elan edilən qərarlar və xüsusilə “Azərbaycanın tamhüquqlu iştirak” statusu regionun geosiyasi xəritəsində Bakının rolunun yenidən müəyyən olunmasına işarə edir.
Politoloq Nicat İsmayılov görüş barəsində fikirləriniz Bizimyol.info xəbər portalı ilə bölüşüb.
Nicat İsmayılov
Görüşün Konteksti və Strateji Baxışı
Bu görüş “Mərkəzi Asiya + Azərbaycan” formatında keçirilib ki, bu, Azərbaycanın ənənəvi Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə strateji əməkdaşlıqda sadəcə qonaq rolundan daha aktiv tərəfdaş mövqeyinə keçidini simvollaşdırır.
Rəsmi statusun yüksəlməsi
Azərbaycan tam üzv (full member) statusu alıb Mərkəzi Asiya Məşvərət Görüşlərində. Bu, Mərkəzi Asiyanın “beşliyi”nə Azərbaycanın əlavə olunması mənasına gəlir və formatın coğrafi və institusional genişlənməsini göstərir.
Sənəd imzalanması və rəsmi aktlar
Azərbaycan və Özbəkistan bir neçə sənəd imzalayıb. Bu, ikitərəfli əməkdaşlığın daha dərin struktur səviyyəsində qurulmasının göstəricisidir.
- “Tamhüquqlu İştirak” statusunun əhəmiyyəti: “Tamhüquqlu iştirak” statusu regional inteqrasiya kontekstində bir çox məqamda strateji mənaya malikdir:
- Diplomatik təsir gücünün artması: Bu statusla Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətlərinin qərar qəbuletmə prosesində daha aktiv iştirak edə biləcək, regionda diplomatik mövqeyini gücləndirəcək.
- İqtisadi və nəqliyyat əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar: Azərbaycan coğrafi cəhətdən Qafqaz-Mərkəzi Asiya nəqliyyat koridorlarında strateji rola malikdir. Tamhüquqlu iştirak logistika, tranzit, enerji layihələrində həyata keçirilən əməkdaşlığın genişlənməsinə şərait yarada bilər.
- Təhlükəsizlik əməkdaşlığı: Mərkəzi Asiya ölkələrinin təhlükəsizlik çağırışları – o cümlədən transsərhəd təhdidlər – Azərbaycanın iştirakçısı olduğu əməkdaşlıq mexanizmləri ilə daha effektiv şəkildə idarə oluna bilər.
- Regionun institusionallaşması: Azərbaycan Məşvərət Görüşlərində tamhüquqlu üzv kimi iştirak edərək bu regional formatı daha da strukturlaşdırılmış bir kontekstə gətirə bilər. Bu, Mərkəzi Asiyanın geopolitik dərinliyini artırmaq istəyən ölkələr üçün önəmli strategiya addımıdır.
Nicat İsmayılov Azərbaycanın strateji qazancları və məqsədlərindən də söz açıb:
1. Regional liderlik potensialının artırılması
Tamhüquqlu iştirak Azərbaycanı Mərkəzi Asiyada yalnız tranzit ölkəsi kimi deyil, strateji oyunçu kimi möhkəmləndirir. Bu, Bakının regional əməkdaşlıqda daha çox söz sahibi olmasını təmin edəcək.
2. Enerji layihələrinin genişlənməsi
Mərkəzi Asiya ölkələri enerji resurslarına malikdir, eyni zamanda Bakı enerji tranzit marşrutlarında mühüm rol oynaya bilər. Bu əməkdaşlıq enerji ixracı və tranzitində yeni perspektivlər açır.
3. Nəqliyyat-logistika üstünlükləri
Azərbaycanın yerləşməsi onun üçün regional nəqliyyat mərkəzi kimi strateji əhəmiyyətlidir. Mərkəzi Asiya ilə həm quru, həm də dəmiryolu və digər tranzit bağlantılarının dərinləşdirilməsi ölkənin tranzit gəlirlərini artıra və logistik potensialını genişləndirə bilər.
4. Təhlükəsizlik və sabitlik platforması
Region ölkələri arasında təhlükəsizlik əməkdaşlığı çərçivəsində Azərbaycanın rolu vacib ola bilər. Təhqidləri, riskləri daha effektiv idarə etmək üçün tamhüquqlu iştirak vacib diplomatik alət olur.
Politoloqun fikrincə, bu irəliləyişin öz riskləri və maneələri də var:
- İcra mexanizmlərinin aydın olmaması: Yeni statusun sadəcə simvolik olması riski var, tamhüquqlu üzvlük, amma qərar qəbulunda məhdud rol modeli ilə həyata keçirilə bilər.
- Maliyyə və resurs tələbləri: Daha dərindən əməkdaşlıq, inteqrasiya və birgə layihələr investisiya, insan və diplomatik resurslar tələb edəcək. Azərbaycan bu resursları necə idarə edəcək, gəliri risklərlə necə tarazlayacaq, suallar açıq qalır.
- Geosiyasi balans: Mərkəzi Asiyada hər ölkənin maraqları fərqlidir. Azərbaycan bu formatda aktiv rol alaraq həm tərəfdaşların, həm rəqabətçi geosiyasi aktorların maraqları ilə manevr etməlidir.
Cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışı: Mesaj və strateji məna
Tədbirdə cənab Prezident İlham Əliyevin çıxışı özünün strateji baxışını nümayiş etdirib. O, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə tarixi, mədəni, coğrafi əlaqələrə diqqət çəkib. Cənab Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın Mərkəzi Asiyaya inteqrasiyasının sadəcə iqtisadi və tranzit məqsədlərlə olmadığını, eyni zamanda regionda sabitlik, birgə təhlükəsizlik və uzunmüddətli strateji əməkdaşlıq istədiyini vurğulayıb.
“Onun çıxışı həm də Azərbaycanın “Mərkəzi Asiya ailəsi”ndə aktiv və hörmətli üzv rolunu özündə əks etdirir. Bu, Bakının yeni regional güc mərkəzi olma vizionunu əks etdirən simvoldur”-deyən politoloq bildirib ki, bu görüş və imzalanmış sənədlər Azərbaycanın Mərkəzi Asiya siyasətində böyük strateji üstünlüyə malik olacağını göstərir.
- Geosiyasi transformasiya: Azərbaycan artıq sadəcə Qafqaz aktoru deyil, Mərkəzi Asiyada tamhüquqlu tərəfdaşdır. Bu, regional arxitekturaya yeni elementlər əlavə edəcək.
- İqtisadi mübadilə imkanları: Tranzit potensialının genişləndirilməsi, enerji əməkdaşlığı, logistik koridorlar, bunlar Azərbaycanın regional iqtisadi modelini gücləndirir.
- Sabitlik və təhlükəsizlik mərkəzi: Azərbaycanın regionda sabitlik təşəbbüskarı və inteqrasiya mərkəzi olma potensialı artır.
- Diplomatik nüfuz, tamhüquqlu üzvlük statusu: Bakıya regional arenada daha çox diplomatik manevr azadlığı verə bilər.
Nicat İsmayılov qeyd edib ki, Daşkənddə keçirilən 7-ci Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət Görüşü Azərbaycanın regional siyasətində strateji bir nöqtə olaraq qeyd edilməlidir.
“Tamhüquqlu iştirak” statusunun əldə olunması ölkənin bütün Mərkəzi Asiya potensialını daha sistemli şəkildə istifadə etmək üçün açar rol oynayır.
“Bu qərar sadəcə simvolik addım deyil, Azərbaycan üçün real strateji transformasiyanı göstərir. Bakının Mərkəzi Asiyada təkcə tranzit ölkəsi deyil, güclü, nəzərəçarpan və uzunmüddətli tərəfdaş kimi mövqeyinin təsdiqidir”-deyə Nicat İsmayılov bildirib.
İradə Cəlil, Bizimyol.info
