"Bizə tatar, türkmən, qazax, özbək, Azər, qaraqalpaq, uyğur, başqırd, qırğız deyirlər. Bunların hamısı yalandır! Dənizi bölmək olmaz. Biz türkük..." Krım yazıçısı Cengiz Dağcı SSRİ-də türklərin ölümünün 13-cü ildönümü.

Bizimyol.info "AA"ya istinadən xəbər verir ki, Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ) dövründə türklərin səsinə çevrilib. Əsərləri türkdən, türkün iztirablarından, Krımdan, vətən sevgisindən, vətən həsrətindən bəhs edirdi...

Krımda doğulan və türklərin mübarizəsini dünyaya elan edən Cengiz Dağcı 1919-cu il martın 9-da Krımın Gürzuf şəhərində 8 uşaqlı bir ailənin 4-cü övladı olaraq dünyaya gəlib. Ailəsi 1923-cü ildə Gürzufdan Kızıltaşa köçdü.

Dağcı 10 yaşında olarkən, 1929-cu ilin sonlarına doğru Stalinin Krım türklərini öz ata-baba yurdlarından qovmasının şahidi olur. Səbəbsiz yerə yurd-yuvasından didərgin düşmüş vətəndaşlarının çəkdiyi əzabların şahidi olmaq Cengiz Dağcının ruhunda dərin izlər buraxıb.

Atasını öz üzüm bağındakı üzüm yarpaqlarını ağlayaraq öpdüyünə görə həbs ediblər

1930-cu ildə yaranmış kolxoz (Rusiyada kəndlilərin şərik kimi işlədiyi kənd təsərrüfatı müəssisəsi) nəticəsində ayrı-ayrı şəxslərin mülkiyyət hüquqları əlindən alındı. Cengiz Dağcının atası öz üzüm bağında ağlayaraq üzüm tənəklərinin yarpaqlarını öpdüyü üçün həbs edilib. 3 ay həbsdə olan ata azadlığa çıxanda ailə Akmescitə köçüb.

Ədəbiyyat müəllimi Akimovanın rəhbərliyi ilə 1936-cı ildə “Gənclik” jurnalında “Qış” və “Kart-anay və Eçkisi” şeirlərini çap etdirir. Bu şeirlərin ardınca “Oxu, divarlar” və “Sevdiyim Yalta” mahnıları səsləndi.

1937-ci ildə Akmescit Pedaqoji İnstitutunun Tarix fakültəsinə daxil olan Cengiz Dağcı Krım tarixinə aid kitabları oxuyarkən Ömər Seyfəddinin hekayələrini dayısı sayəsində kəşf edir.

Müharibə zamanı almanlara əsir düşmüşüb

İkinci Dünya Müharibəsi ilə əlaqədar həmyaşıdları kimi hərbi xidmətə çağırılıb. 1940-cı ilin dekabrında rus ordusunda xidmətə başlayıb. Cengiz Dağcı 1941-ci ilin avqustunda almanlara əsir düşüb. O, minlərlə dostu ilə birlikdə əvvəlcə Ukraynanın Kirovoqrad şəhərinə, 2 ay sonra isə Uman əsir düşərgəsinə göndərilib.

Uman həbs düşərgəsində də aclıq, həddindən artıq soyuqluq, sığınacaq tapmaq, bit epidemiyası, xəstəlik və ölümlə mübarizə gedirdi.

O, vətənini sonuncu dəfə 1942-ci ildə görüb

1942-ci ilin aprelində o, faşistlərin cəbhədəki müsəlman əsirlərdən faydalanmaq üçün yaratdığı Türküstan legionunda verilib. Bu legiondakı digər türk əsilli məhbuslar kimi, Cengiz Dağcı da Türküstanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə apardığını düşünürdü.

1942-ci ilin sentyabrında almanlardan icazə alıb ailəsini ziyarət etmək üçün Krıma gedir. Bir həftəlik bu səfərdə o, ailəsini, vətənini sonuncu dəfə gördü.

Türküstan legionuna qayıdan Cengiz Dağcının birliyi 1943-cü ilin sonlarında Fransanın cənub-qərbinə göndərildi. Onlar Albi şəhərinə çatanda o, Krıma qayıtmaq istədiyini və xahişinin qəbul olunduğunu bildirib.

Varşavada həyat yoldaşını tapdı

Albidən Varşavaya gələn Cengiz Dağcı Krım yolu bağlı olduğu üçün Varşavada gözləməli olub.

1944-cü ildə Varşavada həyat yoldaşı Regina ilə tanış oldu.

Almaniyaya qarşı çevrilən müharibə və rusların Polşaya doğru irəliləməsi Varşavanı Cengiz Dağcı üçün təhlükəli etdi. Reginanın bələdçiliyi ilə Çestahovaya gedən Cengiz Dağcı bir müddət burada gizlənib. Varşavaya qayıdanda Reginanın Radoma getdiyini öyrənib.

Cengiz Dağcı Frankfurt-Oderə gedib və Tatar Milli Komitəsi ilə əlaqə qurub. Anlaşmazlıq üzündən Berlinə gedərək “Yaş Türküstan” qəzetində fəaliyyətini davam etdirir.

O, qaçqın düşərgəsində ailə həyatı qurub

Berlinin bombalanmasından sonra Cengiz Dağcı və Regina 1945-ci ilin fevralında Vyanaya gediblər. Vyanadan qatarla İnsburqa getmək istəyərkən Amerika təyyarələrinin hücumuna məruz qalıb və Regina qolundan yaralanıb.

İsveçrəyə keçmək istəsələr də, Amerika əsgərləri onları digər qaçqınlarla birlikdə Avstriyadakı Landeck qaçqın düşərgəsinə aparıblar.

Onlar Londonda məskunlaşıblar

Cengiz və Regina 1945-ci il iyunun 18-də bu düşərgədə ailə qurub, bir qız övladı var. Dağcı ailəsi əvvəlcə İtaliyadakı Barlett düşərgəsinə, sonra isə İngiltərəyə köçüb.

Cengiz Dağcı 1947-ci ildə Londonda məskunlaşır, restoran işlədərək çörək pulu qazanır. 1974-cü ildə Londonun Uimbldon yaxınlığındakı Southfields şəhərində məskunlaşıb.

1998-ci il yanvarın 13-də 53 illik həyat yoldaşı Regina dünyasını dəyişib. Bu ölüm Dağcıya çox təsir edib və o, həyat yoldaşından sonra gündəliklərə yazdığı hisslərini Regina adlı kitabında bir araya gətirib.

O, 2011-ci ildə vətən həsrəti ilə dünyasını dəyişdi

Cengiz Dağcı 22 sentyabr 2011-ci ildə Southfields şəhərində vəfat edib.

Vətəni Krımdan ayrıldıqdan sonra bir daha ata-baba torpağına qayıda bilməyən Dağcının cənazəsi Türkiyə hökumətinin təşəbbüsü ilə uşaqlığını keçirdiyi Kızıltaş kəndində torpağa tapşırılıb.

Əsərlərinə Krım sürgününü də daxil edib

Cengiz Dağcı bir çox əsərində II. İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Stalinin tətbiq etdiyi sürgünlərdən bəhs edir.

Krım türkləri müxtəlif bəhanələrlə öz vətənlərindən didərgin salınır, onların yerinə ruslar yerləşdirilir. Onun “Qoca döyüşçü” adlı uzun hekayəsində Krım türklərinin 1944-cü il və sonrakı illərdəki inkişafı təsvir edilib.

Qoca Döyüşçü İkinci Dünya Müharibəsinin uğurlu əsgəri kimi vətəni Krıma qayıdır. Kəndinə qayıdarkən dəhşətli mənzərələrin şahidi olur:

“Daha özündən gizlədə bilmirdi ki, tut ağacından gələn iyi şübhəli qoxudur. Yenə ağacın beş addımlığında dayandı. İndi o, aydın görürdü və gördükləri onun indicə düşündüyü kimi yaddaşının qəribə hiyləsi deyildi: ağacın dibində güllə ilə vurulmuş üç cəsəd uzanmışdı; – Və tut ağacının qalın budağında meyit asılıb”.

“Əlhəmdülillah, mən türkəm, müsəlmanam”

Cengiz Dağcı Türkiyəyə gəlməsə də, romanlarını ümumiyyətlə türkcə yazıb.

Yazarlıq həyatına şeirlə başlayan Cengiz Dağcı xüsusilə İkinci Dünya Müharibəsi öncəsi və müharibə zamanı yaşadıqları, şahidi olduğu hadisələr əsasında yazdığı roman və xatirələrlə tanınıb.

Cengiz Dağcı Varlık Nəşrləri üçün Sadık Turanın Xatirələrini Yaşar Nəbi Nayıra göndərib. Dağcı Yaşar Nəbiyə göndərdiyi və həyatından bəhs etdiyi qısa qeydləri bu cümlə ilə bitirdi:

“Əlhəmdülillah, mən türkəm, müsəlmanam və and içirəm ki, bu qeydlərdə yazdığım hər şey doğrudur”.

Romanların baş qəhrəmanı: Sadıq Turan

Yaşar Nəbi əsərin ön sözündə bunları deyib: “Cengiz Dağcının romanı iki böyük hissəyə bölünür. Bu cilddə birinci hissəni oxuyacaqsınız (Qorxunc illər). İkinci hissə Vətənini itirmiş insan adlanır”.

Əsərdəki dil problemlərini düzəldən Yaşar Nəbi əsəri 1956-cı ildə “Dəhşətli illər” adı ilə çap etdirir.

Cengiz Dağcının “Dəhşətli illər” və “Vətənini itirən adam” romanlarının baş qəhrəmanının adının Sadıq Turan olması son dərəcə mənalıdır. Bütün türklərin dil, din, qəlb birliyi ilə birliyinin vacibliyinə işarə etdiyi bu romanların qəhrəmanı türk birliyi və Turan ideyasına sadiqdir.

"Dəniz bölünməz. Biz türk-tatarıq"

Cengiz Dağcı “Dəhşətli illər” romanında Krım türklərinin vətənlərinə bağlılığından yazıb və romanına bu sözləri daxil edib:

“Bizə tatar deyirlər. Çərkəz deyirlər. Türkmən deyirlər, Qazax deyirlər. Özbək deyirlər, Azərbaycan, qaraqalpaq, çeçen, uyğur, kabardı, başqırd, qırğız deyirlər. Bunların hamısı yalandır! Dəniz parçalanmır. Biz türk-tatarıq. Bunu sənin ürəyin bildiyi kimi, bunu hər başqırdın, hər qırğızın, hər qazaxın, qırğızın ürəyi bilir. Ürəyinizin hissləri ilə hərəkət edin. Dünyanın boş ambisiyalarına qapılmayın...”

Qadir, Bizimyol.info