Anadolunun ilk yazılı sənədlərinin tapıldığı Kültəpə Kaniş-Karum kurqanında yer altında gizlənən tarix 76 ildir davam edən qazıntılarla gün üzünə çıxarılır. Tapılan sənədlər həm Anadolu, həm də dünya tarixinə işıq salır.

Bizimyol.info "trthaber"ə istinadən xəbər verir ki, 1948-ci ildə Kayseridə ilk elmi qazıntıların başlaması ilə Anadolunun ilk yazılı sənədlərinin üzə çıxarıldığı Kültəpə dünyanın ilk mütəşəkkil ticarət mərkəzi olma xüsusiyyətinə malik olduğunu göstərir.

30 ildir qazıntı sahəsində çalışan və 2005-ci ildən qazıntılara rəhbərlik edən Ankara Universiteti Dillər, Tarix və Coğrafiya Fakültəsinin müəllimi Prof. Dr. Fikri Kulakoğlu bölgənin tarixi və qazıntılardan əldə edilən mühüm məlumatlar haqqında məlumat verib.

“Anadolu xalqı ilk dəfə yazı ilə Kültəpədə tanış olur”

1948-ci ildə genişmiqyaslı qazıntılara başladığını bildirən Kulakoğlu, tapılan mixi lövhələrə görə Anadoluda yazının ilk istifadə edildiyi yer olduğunu bildirdi:

“Kültəpə dediyimiz yer demək olar ki, Orta Anadolunun ən böyük yaşayış məntəqələrindən biridir. Adı 4 min il əvvəldən məlum olan, lakin tarixi çox qədimlərə gedib çıxan bir yerdir. Təxminən 6 min il əvvələ aid yaşayış məskəninin izlərinə rast gəldiyimiz yerdir. Ola bilsin ki, qazıntılar davam etdikdə, daha əvvəlki dövrləri araşdırmaq imkanı yaranacaq. Amma Kültəpəni tanıdan ən mühüm xüsusiyyət, yazının Anadoluda ilk dəfə istifadə olunduğu yer olmasıdır. Anadolu xalqı ilk dəfə yazı ilə Kültəpədə tanış olub və ilk dəfə burada oxuyub yazmağı öyrənib”.

Dünyanın ilk mütəşəkkil ticarət mərkəzi

Bölgədən müxtəlif coğrafiyalara əsaslanan bir çox məhsulun aşkar edildiyini söyləyən Kulakoğlu, qazıntı sahəsinin dünyada ən çox idxal edilən malların üzə çıxarıldığı qazıntılardan biri olduğunu söyləyib:

"Tacirlərin Anadolu xaricindəki mərkəzlərdən gətirdikləri məhsullar var. Burada keramika, zərgərlik, qab-qacaq... Bütün bunlarla birlikdə gəldiyi üçün xüsusilə Mesopotamiya və Suriyaya yönəlmiş bir çox əsər var. Böyük ticarətin olduğu bir şəhərdə bunları tapmaq olduqca normaldır. Bu, yəqin ki, ən zəngin qazıntılardan biridir. Söhbət 45000 il əvvələ aid tapıntılardan gedir. Ellenistik dövr və ya Roma dövrü tamamilə fərqli kontekstdə olsa da, ən azı Kiçik Asiya dediyimiz dövrlə bağlı dünyanın ən zəngin qazıntılarından biridir”, - deyə qeyd edib.

"Biz dünyada bənzəri olmayan bir sistem öyrənirik"

Kültəpənin tarixin ən əhəmiyyətli ticarət mərkəzlərindən biri olduğunu vurğulayan Kulakoğlu, tapılan lövhələrin demək olar ki, hamısının ticarətlə bağlı olduğunu söylədi:

“4 min il əvvəl Mosul yaxınlığındakı Assuriya şəhərində qurulan krallıq ilk olaraq ticarəti liberallaşdırdı. İndi insanların ticarət edə biləcəyi bir mühit təmin edir. Bildiyimiz kimi şirkətlər qurdular. Assuriya şəhərinə qədər qurulmuş sistemli ticarət şəbəkəsi mövcud olduğu bəlli olur.

Burada aparılan ticarətin ən mühüm əşyaları və sənədləri mixi yazı lövhələridir. 23 min 500 mixi yazılı sənəd var. Bu sənədlərin demək olar ki, 99 faizi ticarətlə bağlı müqavilələr, boşanmalar, müvafiq qaydalar, məhkəmə qərarları və ya insanlar arasında yazışmalardır. Bu sənədlərdən biz dünyada bənzəri olmayan, 4 min il əvvələ aid olan böyük bir sistem haqqında məlumat alırıq. Təbii ki, başqa sənədlər də var”, - deyə bildirib.

Ticarətdən əvvəlki dövrdə Kültəpədə nə var idi?

Kulakoğlu, "Eramızdan əvvəl 2000-ci ildən əvvəl "Kültəpədə nə vardı, Anadoluda nə vardı?" ərazidə qazıntı işlərinə başladıqlarını və son qazıntılarda mühüm kəşflərin edildiyini bildirib:

“Bu ərazi əslində bizə Anadolu və ya Kültəpənin 4 min il əvvəl deyil, ən azı 4500 il əvvəl böyük monumental tikililərlə təchiz edildiyini göstərir. Bu mənada əslində Anadolu üçün əhəmiyyətli bir kəşfdir. O vaxta qədər bütün arxeoloqlar və filoloqlar ancaq Anadolunun bu zənginliyinin 4 min il əvvəl başladığını deyirdilər. Bu yaxınlarda apardığımız qazıntılar göstərir ki, bu sərvət Assur tacirlərinin gəlişindən təxminən 500 il əvvəl yaranıb. Bu qazıntı sahəsində yüz metrlik ərazidə üç böyük monumental tikili aşkar olunub”, - deyə Kulakoğlu qeyd edib.

İlk məlum miras döyüşü

Qazıntı zamanı Karumda ticarətlə məşğul olan Səlim Aşşur adlı iri, varlı tacirin evi də aşkarlanmış, məlum olan ilk miras davasının izləri də tapılmışdır.

Bunun 4 min il əvvəl bu gün yaşanan miras hallarına bənzədiyini, lakin demək olar ki, eyni sistemdə olduğunu deyən Kulakoğlu, hadisəni belə ümumiləşdirdi: “Səlim Aşşur yəqin ki, Amasya yaxınlığındakı bir şəhərə gedib və orada həyatını itirib. Yazılı sənədlərdən öyrəndiyimizə görə, orada onun üçün dəfn yeri tikilib. Abidəsi ucaldılıb və orada dəfn edilib. Əsl apokalipsis, əlbəttə, atanın ölümü ilə başlayır. O, zəngin tacirdir, şübhəsiz ki, böyük sərvəti var. Anadoluda yaşayan 3 övladı var. Ən kiçiyi deyib: “Mən atama qulluq etmişəm, ona görə də varislik haqqımdır”. Amma bir qız və bir oğlan var, ona görə də məhkəməyə müraciət edirlər. Vəkil tuturlar, vəkillə gəlib evin içindəki inventarları sayırlar, sonra evi möhürləyirlər”,- deyə mütəxəssis qeyd dib.

Tapılan artefaktlar hansı mərhələlərdən keçir?

“Söhbət təkcə qazma işi deyil, orada qazılan və tapılan bütün materialların qiymətləndirilməsinə ehtiyac var. Əks halda, boş yerə qazacağıq”,- deyən Kulakoğlu qazıntıların mərhələlərindən danışaraq bunları qeyd edib:

“Qazıntı sahəsindəki tapıntılar ələkdən keçirildikdən sonra yeşiklərə qoyularaq qazıntı evinə gətirilir.

Biz onları yuyub ərazilərinə uyğun etiketləri ilə düzürük. Onların keramikaları anqarda etiketlənir. Rəng və tonuna qədər bütün inventar qeydləri aşkar edilir və verilənlər bazasına daxil edilir. Bundan sonra bərpa olunacaq issələr varsa, bərpaçı dostlar onları bir araya gətirməyə çalışırlar. Nəhayət, araşdırılacaq, rəsmlər çəkiləcək və fotoşəkillər çəkiləcək. Bundan sonra inşallah yayımlanacaq”.

Qazıntıların əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

Bunun çox mərhələli bir sistem olduğunu xatırladan Kulakoğlu, bu işlərin məqsədini belə izah etdi:

“Onların bəzi akademik üstünlükləri var, lakin digər tərəfdən bunlar Anadolu tarixini izah edən mərhələlərdir. Tək mərhələ deyil, bütün məqsədimiz konkret olaraq Kültəpə ilə tanış olmaqdır, amma bundan sonra təbii ki, Kültəpə ilə məhdudlaşmayacaq. Bunlar həm Anadolu daxilindəki ticarətə, həm də məsələn, Kültəpənin qonşuları ilə ticarətinə işıq salmaq üçün nəşrlər baxımından zəngin qazıntılardır. Davamlı verilişlər var. Bunlar əslində ölkəmizin dünya elm liqasında ön sıralarda olmasına kömək edən araşdırmalardır. Eyni zamanda Türkiyəni təbliğ edən işdir”, - deyə bildirib.

Qadir, Bizimyol.info