Bu hadisənin təbii qəza, yoxsa sui-qəsd olması sualı bir çox insanı düşündürsə də, digər mühüm sual İranı hansı siyasi gələcək gözlədiyidir.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Sakarya Universitetinin müəllimi Dr. Mustafa Caner "AA"ya İran prezidentinin ölümündən sonra İranda siyasi ssenarilərin necə formalaşacağını yazıb.
İranın 8-ci prezidenti İbrahim Rəisi, onu müşayiət edən şəxslər, xarici işlər naziri Hüseyn Əmir-Abdullahiyan, Şərqi Azərbaycan valisi Məlik Rəhməti və Təbriz cüməsi İmam Əli Haşim ilə birlikdə faciəvi helikopter qəzasında həlak olublar. Təbii ki, bu hadisənin mahiyyəti ilə bağlı müxtəlif iddialar irəli sürülür. Bunun təbii bir qəza, yoxsa sui-qəsd olması sualı bir çox insanı düşündürsə də, digər mühüm sual İranı hansı siyasi gələcək gözlədiyidir.
Baş təsiri və siyasi mənşəyi
Rəisi 2021-ci ildə Həsən Ruhaninin 8 illik səlahiyyət müddəti bitdikdən sonra mübahisəli seçkilərdə Prezidentliyə təyin edilib. Bu, mübahisəli idi, çünki həm Konstitusiya Keşikçiləri Şurası demək olar ki, bütün islahatçı və mötədil namizədləri seçki yarışından kənarlaşdırmaqla öz siyasi üstünlüklərini ortaya qoydu, həm də İran prezident seçkiləri 48,8 faizlə tarixdə ən aşağı iştirakla keçirildi.
Rəisi Ruhani ilə müqayisədə son dərəcə mühafizəkar ad kimi tanınırdı. O, 20 yaşından İran məhkəmə sistemində yüksək vəzifələrdə çalışıb. O, 1988-ci ildə baş verən kütləvi edamlarda qərar verənlərdən biri olub. O, çoxlarının gözündə “Tehran qəssabı” kimi tanınırdı. Sonrakı illərdə o, siyasi karyerasında yüksək vəzifələrdə çalışıb. O, İranın ən güclü strukturlarından biri olan Məşhəddəki Astan-i Qüds Razevi Fondunun prezidenti olub. O, 2019-2021-ci illərdə Məhkəmə Hakimiyyətinin prezidenti olub. O, bu vəzifəni yerinə yetirərkən sələfi Ruhaninin hökumətinə qarşı korrupsiya işləri başlatdı və bununla da onun prezidentlik karyerasının başlanğıcı oldu.
Rəisinin 2021-ci il prezidentliyi 2020-ci ildə keçirilən parlament seçkiləri ilə əsməyə başlayan mühafizəkar siyasət küləyinin davamı idi. 2024-cü il parlament seçkiləri də bunu daha da gücləndirdi. Bütün bu prosesdə diqqəti çəkən məqam seçicilərin tədricən qutudan uzaqlaşması və siyasi sistemdən uzaqlaşması idi. Parlament seçkilərinin ikinci turunda Tehranda seçicilərin fəallığı 10 faizdən aşağı düşüb. Bu nəticə İran siyasətinin demokratik legitimliyini şübhə altına alır.
Rəisinin prezidentliyi Mahsa Emini etirazları, ABŞ-ın ağır sanksiyaları və İsrailin 7 oktyabrdan sonrakı qırğınları kontekstində davam edirdi. Son zamanlar xalqın siyasətdən və dövlətdən uzaqlaşması, xarici siyasətdə İsraillə gərginlik əsas müəyyənedici amillərdən idi. Türkiyə ilə münasibətlərini nəzərə alsaq, onun dönəmində ciddi diplomatik böhranlar yaşanmasa da, münasibətlərin yüksək səviyyəyə qaldırılması üçün heç bir addım atılmayıb. Keçən il dəfələrlə təxirə salınan və nəhayət bu il reallaşan Türkiyə səfəri Türkiyənin Rəisinin xarici siyasət prioritetləri arasında yüksək yer tutmadığını göstərdi.
Xəbərlər və təhlillər təbii olaraq daha çox rəisin ölümünə diqqət yetirsə də, xarici işlər naziri Abdullahiyanın vəfatı da xüsusilə İranın regional əlaqələrinə təsir edəcək bir hadisədir. 1997-ci ildən nazirlikdə müxtəlif vəzifələrdə çalışan Abdullahiyan xüsusilə ərəb dünyası və Afrikada təcrübəyə malik olub. İnqilab Mühafizəçilərinə yaxın mühafizəkar fiqur olsa da, Cavad Zərifin nazirliyi dövründə xarici işlər nazirinin müavini vəzifəsində də çalışıb. Sərt imici olmayan bu mühüm karyera diplomatının itirilməsi, şübhəsiz ki, İran XİN-ə mənfi təsir göstərəcək.
Abdullahiyanın Türkiyəyə tez-tez gəldiyi və həm əvvəlki xarici işlər naziri Çavuşoğlu, həm də indiki xarici işlər naziri Fidanla güclü dialoq apardığı da məlum idi.
Konstitusiyaya görə, Birinci vitse-prezident Məhəmməd Muhbir vəkalətnamə ilə Prezident vəzifəsini icra edir. Muhbir parlamentin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf və Ədliyyə Sisteminin rəhbəri Muhsin Ejei ilə birlikdə yeni prezidentin seçki prosesini təşkil edəcək. İlk açıqlamaya görə, seçki iyunun 28-də keçiriləcək. Mümkün namizədlərdən biri də parlamentin sədri Məhəmməd Bakır Qalibafdır.
Məlumdur ki, Qalibaf bu vəzifəni çoxdan istəyirdi. O, artıq 2005, 2013 və 2017-ci il seçkilərində prezidentliyə namizəd olub. Hazırkı prezident vəzifəsini icra edən Məhəmməd Muhbir də potensial namizədlərdən biridir. Bunlardan başqa Səid Muhammed, Ali Rıza Zekani, Ali Şemhani kimi adlardan da bəhs edilir. Əvvəlki seçkilərdə namizəd olmasına icazə verilməyən və bu səbəbdən qınanan Əli Laricaninin yenidən müraciət edib-etməyəcəyini görəcəyik.
Qeyd olunanların hamısı fraksiya mənsubiyyətinə görə fərqlənsə də, mühafizəkar adlardır. Ehtimal olmasa da, ictimai iştirakçılığı stimullaşdırmaq üçün nümunəvi islahatçı və ya mötədil namizədlərə viza verilə bilər. Bu məqamda deyəsən, keçmiş xarici işlər naziri Cavad Zərifin adı önə çıxır. Zərifin namizədliyinin son illərdə azalan seçici rəğbətini canlandırmaq üçün kifayət edəcəyini düşünmürəm. Çünki İranda insanların seçki qutusundan uzaqlaşmasına təkan verən səbəblər çoxşaxəli və dərindir. Digər tərəfdən, İran siyasi sistemi yeni siyasi elitalar yetişdirmək və müxtəlif elit qruplar arasında tarazlığı saxlamaq qabiliyyətini itirib. Ona görə də İranı məhdud seçimli və az iştirakla prezidentlik yarışı gözləyir.
Digər mühüm sual isə Vilayət-i Fakih ofisinin gələcəyinin necə olacağıdır. Hazırkı Dini Lider Ayətullah Əli Xameneinin yaşının irəliləməsi və bununla bağlı xroniki xəstəliklər növbəti dini liderin kimin olacağı sualını gündəmə gətirir. Ən çox danışılan namizədlərdən biri də həyatını itirən İbrahim Rəisi olub. Əli Xameneinin oğlu Müctəba Xamenei adı çəkilənlər arasında olsa da, İranı bir növ monarxiyaya çevirəcək bu addımın həm elita, həm də ictimaiyyət tərəfindən müsbət qarşılanmayacağına inanıram. Bu məsələ ilə bağlı daha çox müzakirələrin və yeniliklərin olacağını gözləmək olar.
Nə olursa olsun, İranın yaxın gələcəyinin siyasi sistemin keyfiyyətinə köklü şəkildə aid olan problemlərin öhdəsindən gəlməyə çalışacağı şübhəsizdir.
Qadir, Bizimyol.info
