Ümid burnunda bir işarədə deyilir: “Türklər Aralıq dənizini türk gölünə çevirəndə və avropalı dənizçilərin Qırmızı dənizə girməsinə mane olanda Portuqaliyalı dənizçilər Ümid burnunu tapdılar”, - deyə açıqlamada Afrika sahillərinin türklər tərəfindən necə qorunduğu açıqlanır.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Keyptaun Universitetinin müəllimi və müstəmləkə tarixi eksperti Dr. Halim Gençoğlu "AA" üçün Osmanlı İmperatorluğundan günümüzə qədər Afrika qitəsində türklərin varlığını yazıb.
1842-ci ildə "Zənci Xristian etmək" kitabını yazan missioner Çarlz C.Cons bu kitabda deyir: "Biz onları xristianlaşdırırıq ki, onları psixoloji və fiziki cəhətdən idarə etmək daha asan olsun". O, Qərb sivilizasiyasının Afrika xalqına baxışını ümumiləşdirir. Como Kenyattanın 100 il sonra dediyi sözlər bunu təsdiqləyir: “Missionerlər gedəndə bizim əlimizdə İncil var idi, torpaqlarımız isə onlarda idi”. Bu bəyanatlar Qərb sivilizasiyasının Afrikadakı tarixini ümumiləşdirir. Lakin bu zehniyyətin əksinə olaraq türklər Afrika qitəsinə fərqli prizmadan baxan bir millət olaraq qitənin keçmişində özünəməxsus mədəni irs qoyub getmişdir.
Osmanlı İmperatorluğunun Afrikadakı təsir dairəsi
Həqiqətən də dünya tarixinin zəngin fakturasında Osmanlı imperiyası müxtəlif qitələrdə silinməz izlər qoyub və heç şübhəsiz Afrika qitəsi də bu coğrafiyalardan biridir. Afrika ilə Türkiyə arasında inkişaf edən əlaqələrin şahidi olduğumuz bir vaxtda çoxəsrlik tarixi konteksti dərindən araşdırmaq, Osmanlı İmperatorluğunun Afrika qitəsindəki təsir dairəsini və fəaliyyətlərini araşdırmaq son dərəcə vacibdir.
14-cü əsrdən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olan Osmanlı İmperiyası Şimali Afrikanın bəzi hissələri də daxil olmaqla Qırmızı dəniz sahilləri boyunca geniş bir əraziyə hakim idi. Aralıq dənizi sahillərindən Qırmızı dənizə və Afrika Buynuzuna qədər uzanan bir ərazidə əmirliklərlə qurulan əlaqələr çoxşaxəli idi. Ticarət, diplomatiya və mədəni mübadilə Osmanlı-Afrika qarşılıqlı əlaqələrinin ən mühüm elementləri idi. Bu gün Eritreyadakı Özdəmir Paşanın, Cibutidəki Əhməd Məzhar bəyin, Keyptaundakı Əbubəkir Əfəndinin məzarları bu tarixi əlaqələrin bəlkə də ən konkret sübutu kimi önə çıxır.
Osmanlı İmperatorluğunun suverenliyi altında diqqət çəkən yerlər olan Əlcəzair, Tunis və Trablus kimi şəhərlərin Osmanlı əyalətləri kimi inkişaf etdiyi coğrafiya Şimali Afrikanın sahil bölgələri idi. Dəniz səyahətləri və ticarət yolları üçün əsas rol oynayan bu bölgələr Osmanlı dəniz gücü üçün həyati əhəmiyyət kəsb edirdi. Osmanlı Donanması Avropa güclərinə qarşı duraraq və həyati əhəmiyyət kəsb edən ticarət yollarını qoruyaraq Aralıq dənizi sularında fəal patrulluq edirdi.
Osmanlı varlığı Aralıq dənizindən keçərək Qırmızı dənizə və Ərəbistan yarımadasına qədər uzanırdı. Osmanlının Afrika Buynuzu, xüsusən də indiki Sudan, Eritreya və Somalidəki təsiri son dərəcə əhəmiyyətli idi. Massava və Suakin kimi sahil şəhərləri Osmanlı ticarəti və hərbi əməliyyatları üçün həyati əhəmiyyətli limanlara çevrildi. Bəylər kimi tanınan Osmanlı valiləri bu bölgələrə nəzarət edir, iqtisadi əlaqələri və mədəni mübadilələri təşviq edirdilər.
Bu dövrdə bəzi adlar Osmanlı-Afrika əlaqələrinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Barbaros Hayrəddin Paşa Şimali Afrikada qalıcı bir miras qoyan məşhur Osmanlı admiralı idi. Dənizdəki şücaəti Osmanlının Aralıq dənizində hökmranlığını təmin etdi və Şimali Afrika sahillərində təsirini artırdı. Eynilə məzarı Liviyada olan Turqut Rəis də o keçmişin izlərini günümüzə qədər daşıyır. 16-cı əsrin məşhur baş vəziri Sokullu Mehmed Paşa Osmanlının Şimali Afrika dövlətləri ilə əlaqələrini gücləndirmiş, imperiyanın sabitliyinə öz töhfəsini vermişdir. O, ittifaqlar və ticarət müqavilələri haqqında danışıqlar aparmaqla coğrafi sərhədlər boyunca diplomatik münasibətləri inkişaf etdirdi. Bu gün Ümid burnunun ən ucunda bir işarədə:
"Türklər Aralıq dənizini türk gölünə çevirəndə və avropalı dənizçilərin Qırmızı dənizə girməsinə mane olanda, başqa həll yolları axtaran Portuqaliyalı dənizçilər Ümid burnunu tapdılar", - deyə açıqlamada Afrika sahillərinin türklər tərəfindən necə qorunduğu da açıqlanır.
Türkiyə-Afrika əlaqələri
Bu gün Afrika ilə Türkiyə arasında diplomatik və iqtisadi əlaqələr yenidən canlanır. Məhz Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərliyi altında qarşılıqlı hörmətə əsaslanan əməkdaşlıq fəlsəfəsini mənimsəyərək Afrika ölkələri ilə münasibətlərini yaxşılaşdırmağa meyl edib.
Bu gün Türkiyənin Afrika ilə əlaqələrinin diqqətəlayiq cəhətlərindən biri ədalətə sadiqliyidir. Afrikanı mənbə kimi istismar edən müstəmləkəçi güclərdən fərqli olaraq, Türkiyə münasibətlərinə qarşılıqlı rifah və ədalətli tərəfdaşlıq üzərində dayanır. Məsələn, Nigeriya, Qana və Seneqal kimi ölkələrlə tərəfdaşlıq əlaqələri quran Türkiyə iqtisadi artımı, təhsili və mədəniyyət mübadiləsini təşviq edən təşəbbüslərə üstünlük verir. Müstəmləkəçilik dövrünü xarakterizə edən Qərbin imperialist təcrübələrindən uzaqlaşan əməkdaşlığa yanaşmada ədalətə vurğu özünü göstərir. Təbii ki, bunda Osmanlı keçmişindən qalma xidmətə əsaslanan əlaqələr böyük rol oynayır.
Osmanlının Afrikadakı təsirinin tarixi kökləri bu gün inkişaf edən Afrika-Türkiyə münasibətləri üçün nüanslı fon yaradır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, Osmanlı İmperatorluğu keçmişdə müstəmləkəçi Qərbin sadəcə qaradərili olduqları üçün xor gördüyü Nigeriya, Cənubi Afrika və Sierra Leone yerlilərinə Mecidiye ordeni göndərmişdi. Afrikalılar, şübhəsiz ki, bu tarixi əlaqələri unutmamışlar.
1949-cu ildə İtaliya işğalından azad edilən Liviyanın Menderes hökumətinə yazdığı "Gəl bizi yenidən idarə et" deyən məktubun Afrika tarixində heç bir paraleli yoxdur.
Buna uyğun olaraq, qarşılıqlı hörmət və ortaq rifah prinsiplərini mənimsəyən Türkiyənin Afrikada varlığı Qərbin müstəmləkəçilik dövrünün təcrübələrindən qopduğunu əks etdirir və qitədə əməkdaşlıq üzərində qurulmuş yeni bir hekayəni ortaya qoyur.
Qadir, Bizimyol.info
