Süni mənşəli PFOA kimyəvi maddəsi ilk dəfə Manhetten Layihəsi çərçivəsində hazırlanıb və suyu dəf etmə xüsusiyyətinə görə əvvəlcə hərbi məqsədlər üçün, xüsusən tank örtüklərində istifadə olunub. Daha sonra DuPont bu maddəni məişət sahəsinə gətirərək tavalar üçün keçilməz örtük istehsal edib və məhsulu Teflon adı ilə bazara çıxarıb. Teflon qısa müddətdə Amerika sənayesinin simvoluna çevrilsə də, istehsalın ilk illərindən etibarən ciddi sağlamlıq riskləri ortaya çıxıb.

Zavod işçiləri ürəkbulanma və yüksək hərarət şikayətləri ilə xəstəxanaya yerləşdirilib. DuPont bu hallardan erkən mərhələdə xəbərdar olub. Eyni zamanda 3M və DuPont tərəfindən aparılan laboratoriya sınaqlarında meymun və siçanların öldüyü, daxili orqan zədələnmələri və xərçəng hallarının qeydə alındığı bildirilib.

Hamilə siçanlar üzərində aparılan sınaqlarda dünyaya gələn balalarda ciddi anadangəlmə qüsurlar müşahidə olunub. Bundan sonra gənc qadın işçilər istehsal prosesindən uzaqlaşdırılıb, səbəb işçilərlə paylaşılmayıb. Bu faktlar göstərir ki, Teflonun kommersiya uğurunun arxasında uzun müddət gizlədilmiş sağlamlıq riskləri dayanır.

• Teflon və digər PFOA əsaslı örtüklər qida ilə təmasda uzun müddət istifadə edildikdə insan sağlamlığına hansı riskləri yaradır? 

Qida eksperti Fərid Səfərov Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, PFOA və oxşar PFAS maddələri orqanizmdə asanlıqla parçalanmır: “Bu mövzu həqiqətən ciddi və çox vaxt sadələşdirilərək təqdim olunur. Teflon və ümumilikdə PFOA (perfluorooktanoik turşu) əsaslı örtüklərlə bağlı riskləri bir neçə əsas başlıq altında toplamaq olar.

1. Uzunmüddətli kimyəvi təsir və yığılma riski

PFOA və oxşar PFAS maddələri orqanizmdə asanlıqla parçalanmır. Qida ilə təmas nəticəsində az miqdarda da olsa orqanizmə daxil olduqda illər ərzində yığıla bilər. Tədqiqatlar bu maddələrin qaraciyər funksiyalarına, xolesterin səviyyəsinə və hormonal balansın pozulmasına təsir göstərə bildiyini göstərir.

2. Xərçəng və daxili orqan zədələnmələri ilə əlaqə

Epidemioloji araşdırmalarda PFOA-ya uzunmüddətli məruz qalma ilə böyrək və testis xərçəngi, qaraciyər böyüməsi və immun sistem zəifləməsi arasında əlaqələr qeyd olunub. Xüsusilə istehsal müəssisələri ətrafında yaşayan əhalidə risklərin daha yüksək olduğu müşahidə edilib.

3. Reproduktiv sağlamlıq və inkişaf riski

PFOA hamiləlik dövründə plasenta baryerini keçə bilir. Bu isə dölün inkişafına, aşağı doğum çəkisinə və gələcəkdə metabolik problemlərə təsir göstərə bilər. Uşaqlarda immun cavabın zəifləməsi də risklər arasında sayılır.

4. Yüksək temperaturda istifadə təhlükəsi

Teflon örtüklər cızıldıqda və ya yüksək temperaturda (təxminən 260°C və yuxarı) istifadə edildikdə daha çox risk yaradır. Bu zaman toksik qazlar və parçalanma məhsulları ayrılır ki, bu da tənəffüs yolu ilə qısa müddətdə belə narahatlıqlar yarada bilər.

Bu örtüklər birdəfəlik və düzgün istifadə edildikdə dərhal zəhərlənmə yaratmasa da, uzunmüddətli və nəzarətsiz istifadədə “səssiz risk” daşıyır. Xüsusilə cızılmış tavalar, yüksək temperaturda qızartmalar və illərlə dəyişdirilməyən örtüklər risk səviyyəsini artırır. Bu səbəbdən alternativ olaraq paslanmayan polad, çuqun və ya keramika əsaslı örtüklər daha təhlükəsiz seçim hesab olunur”.

Sağlam qidalanaraq sağlam yaşayın!

Günel Həsənova, Bizimyol.info