Coğrafi mövqeyi və mədəniyyəti ilə Asiya ilə Avropa arasında təbii körpü olan Türkiyə, şimal və cənub dəhlizləri ilə müqayisədə kifayət qədər sabit və qısa olan Mərkəzi Dəhlizlə Türk dünyası ilə Avropa arasında ticarət körpüsü ola bilər.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Mərmərə Universitetinin təqaüdçü professoru Prof. Dr. Cengiz Tomar "AA"ya üçün AB "Qlobal Gateway" (Şəbəkə keçidi) layihəsi, bu layihənin Türkiyə və Türk dünyası üçün əhəmiyyətindən yazıb.
Avropa İttifaqının (Aİ) son bəyanatları Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Avropa arasında əməkdaşlığı gücləndirmək üçün əhəmiyyətli investisiyaların yatırılacağından xəbər verir. Mərkəzi Asiya ölkələri Rusiya, Çin və İran kimi problemli öılələrin olduğu regionun Qərblə kəsişməsindədir. Tarixdən bəri şərq-qərb ticarətinin mühüm qapısı olan bölgə, enerji və strateji xammal ehtiyatları ilə böyük iqtisadi potensiala malikdir. Hazırda Aİ ölkələrinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə birbaşa investisiyaları 42 faiz civarındadır və İttifaq ölkələri regionun 2-ci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Aİ-dən başqa, Rusiya, Çin və Türkiyə Mərkəzi Asiyada mühüm ticarət tərəfdaşları və investorlardır. Ancaq Ukrayna-Rusiya müharibəsi Orta Asiya ölkələrini Türkiyə və Avropaya yaxınlaşdırır. Qonşu Çinin nəhəng əhalisi, işçi qüvvəsi və iqtisadi hegemonluğu da balans siyasətini zəruri edir. Türkiyə Türk Dövlətləri Təşkilatı vasitəsilə tarixi və mədəni əlaqələri olan Türk Cümhuriyyətləri ilə əlaqələrini inkişaf etdirərkən, Avropa Çinin region ölkələrini də əhatə etdiyi “Bir kəmər, bir yol” layihəsinə Avropa Birliyi "Qlobal Gateway" layihəsi.
Yeri gəlmişkən, xatırladaq ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı və Türkiyənin Şərq-Qərb Xəzər Orta Dəhlizi layihəsi Zəngəzurla dəhlizi ilə daha da qısalacaq. 2017-ci ildə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolunun açılışı ilə Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında fasiləsiz xətt (Dəmir İpək Yolu) quruldu. "Covid-19" epidemiyasının qlobal təchizat zəncirinə vurduğu zərbəyə Ukrayna-Rusiya müharibəsi və Yaxın Şərqdəki geosiyasi risklər və qarşıdurmalar əlavə olunduqda həm quruda, həm də dənizdə dəhliz müharibələri ön plana çıxdı.
Avropa İttifaqının "Qlobal Gateway" layihəsi
"Covid-19" epidemiyasından dərhal sonra 2021-ci ilin dekabrında təqdim edilən Avropa İttifaqı "Qlobal Gateway" layihəsi, tədarük zəncirlərinin gücləndirilməsindən ətraf mühitin qorunmasına qədər bir çox sahədə AB ilə əməkdaşlıq edən üçüncü ölkələrin və qlobal iqtisadiyyatın bərpası problemlərin həllinə kömək etmək məqsədi daşıyır.
Bu çərçivədə, enerji, logistika, texnologiya, rəqəmsal infrastruktur, AR-GE, təhsil və səhiyyə kimi sahələrdə həm dövlət, həm də özəl infrastruktur investisiyalarını dəstəkləmək üçün 300 milyard avro büdcə ayrılıb və layihələrin icra hakimiyyəti tərəfindən 2027-ci ilin sonuna qədər tamamlanması hədəflənir.
Yanvarın sonunda Brüsseldə Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistanın iştirakı ilə keçirilən Aİ-Mərkəzi Asiya "Qlobal Gateway" İnvestisiya Forumunun açılışında Aİ Komissiyasının vitse-prezidenti Valdis Dombrovskis və Aİ-nin xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi və Tacikistan və Mərkəzi Asiyadan olan AB rəsmiləri Josep Borrell bu dəhlizə böyük əhəmiyyət verdiklərini açıqladı. Hər iki məmur Mərkəzi Asiyanın onlar üçün artan geosiyasi gərginliyə və qlobal parçalanmaya qarşı mübarizə baxımından həyati əhəmiyyət kəsb edən və bu əlaqələri konkret şəkildə yaxşılaşdırmaq üçün maksimum 15 gün ərzində Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirəcək rəqabətədavamlı, ağıllı və sürətli dəhliz yaratmaq məqsədi daşıyan 10 milyard avroluq investisiya paketi hazırladıqlarını açıqladı. Aralarında Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyaların effektli olması üçün Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlıq etmək istədiklərini demələri bu layihənin arxasında ABŞ-ın da olduğu təəssüratını yaradır. Çünki ABŞ-ın Mərkəzi Asiya ilə əlaqələri Rusiya və Çin qarşısında hələ də çox zəifdir.
Layihənin Türkiyə və Türk dünyası üçün əhəmiyyəti
Avropa İttifaqının "Qlobal Gateway" layihəsi avtomobil yolları, dəmir yolları, limanlar, hava limanları, logistika və sərhəd keçid məntəqələri üçün həm infrastruktur, həm də rəqəmsal texnologiya baxımından əhəmiyyətli investisiyaları əhatə edir. Layihə fasiləsiz və sürətli şərq-qərb tədarük zəncirini təmin etməklə, digər layihələrlə birlikdə Aİ-nin qlobal nəqliyyat mərkəzi kimi rolunu gücləndirmək məqsədi daşıyır. Çinin “Kəmər və Yol” layihəsinə bənzəyən "Qlobal Gateway" layihəsi Aİ-ni daha effektiv geosiyasi oyunçuya çevirə və ABŞ-ın da narahat olduğu “Kəmər və Yol” layihəsinə yaxşı alternativ ola bilər.
Belə ki, Orta Asiyada nüfuzunu artırmaq istəyən Avropa bir daşla bir neçə quş vurmağı planlaşdırır. Avropa İttifaqının "Qlobal Gateway" layihəsi Türk Dövlətləri Təşkilatının “Şərq-Qərbi Xəzər Orta Dəhlizi” layihəsi ilə tam üst-üstə düşür. Son illər Türkiyənin Aİ ilə siyasi əlaqələri zəif olsa da, ticari əlaqələri çox yüksək səviyyədədir. Bu səbəbdən qarşılıqlı qazanc sayıla biləcək bu layihə yaxşı şərtlər daxilində Türkiyəyə xarici maliyyə və investisiya imkanları verə bilər. Zəngəzur dəhlizinin açılması sayəsində Orta Asiya-Türk dünyası ilə fasiləsiz quru əlaqə quracaq bu layihədən Türkiyə və Türk dünyası faydalana biləcək.
Artıq fasiləsiz dəmir yolu xətti (Dəmir İpək Yolu) Avropanın şərq-qərb xəttində maksimum 15 günlük nəqliyyat müddətini əhatə edir. Coğrafi mövqeyi və mədəniyyəti ilə Asiya ilə Avropa arasında təbii körpü olan Türkiyə, şimal və cənub dəhlizləri ilə müqayisədə kifayət qədər sabit və qısa olan Mərkəzi Dəhlizlə Türk dünyası ilə Avropa arasında ticarət körpüsü ola bilər. Rusiyaya qarşı sanksiyaların tətbiq olunduğu bir dövrdə Mərkəzi Asiya dövlətləri sabit xətt olan Xəzər dənizi, Azərbaycan və Türkiyə vasitəsilə rahatlıqla Avropaya açıla bilir. Dünya iqtisadiyyatının Asiya istiqamətinə yönəldiyi və logistika xərclərinin artdığı bir vaxtda bu layihə həm Türkiyə, həm də Türk dünyası üçün sərfəli alternativ təklif sayıla bilər.
Türkiyə artıq şərq-qərb istiqamətində neft və təbii qaz kəmərləri üçün mühüm bazaya çevrilib. Bu yeni xətlərin digər bir üstünlüyü də Aİ-Türkiyə əlaqələrinin inkişafına verəcəyi təkandır. Gəlin gözləyək, görək yeni "İpək" və "Ədviyyat" yolları hansı dəhlizdən keçəcək.
Qadir, Bizimyol.info
