Misakımilli sərhədlərində yerləşən Hatay, İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəlki dövrün təmin etdiyi mühit və Türkiyə Cümhuriyyətinin addım-addım həyata keçirdiyi güclü diplomatiya ilə 7 iyul 1939-cu ildə Türkiyə tərkibinə daxil edilib.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Türkiyə mətbuatının təqdim etdiyi bu xəbərdə Anadolu Agentliyinin Cümhuriyyətin 100-cü ildönümü üçün hazırladığı xəbərlər çərçivəsində Hatayın Türkiyəyə birləşdirilməsi prosesi və Mustafa Kamal Atatürkün Hatay məsələsinə baxışı ilə bağlı məlumatlar ekspertlərin rəylərindən istifadə edilərək toplanıb.
İngilislər Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Osmanlı İmperiyasının imzaladığı Mudros Barışıq müqaviləsinin müddəalarını əsas gətirərək, o vaxtkı adla, 25 noyabr 1918-ci ildə İskəndərun bolgəsinə qoşun yeridib.
Antakya və ətrafını işğal edən və təxminən bir həftə şəhərdə qalan İngilis əsgərləri 1918-ci il dekabrın 7-də bölgədən çəkildikdə, onların yerinə Antakyaya daxil olan fransız əsgərləri gəlib.
Misakimilli sərhədləri daxilində olmasına baxmayaraq, 20 oktyabr 1921-ci ildə Fransa ilə imzalanan Ankara müqaviləsi nəticəsində Hatay, Dörtyol və Hassa istisna olmaqla, Fransa mandatı altında xüsusi statusla Suriya ərazisinə daxil edilmiş və Türkiyə sərhədlərindən kənarda qalıb.
Agentliyə danışan Yıldız Texniki Universiteti Elm və Ədəbiyyat Fakültəsində çalışan Prof. Dr. Ercan Karakoç Türkiyənin o zamankı xarici işlər naziri Yusuf Kamal Tengirşenkin müqaviləyə 7-ci maddə əlavə etdiyini və buna uyğun olaraq Hatayda xüsusi idarə qurulduğunu və türkcənin rəsmi dil olduğunu bildirib. “Onlar bir məqalə qoyurlar ki, türk vətəndaşları öz mədəniyyətlərini və dillərini inkişaf etdirmək üçün təşkilatlansınlar. Bu məqalə ona görə vacibdir ki, Türkiyə bu məqalədən 1936-cı ildən Fransaya nota göndərmək üçün istifadə edir. Bundan istifadə edəcək ki, Fransaya verdiyiniz müstəqillik bu müqaviləyə əsasən buradakı türklərə də verilməlidir. Tengirşenkin bu maddəni müqaviləyə əlavə etməsi vacibdir”,- deyə Karakoç qeyd edib.
24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsi ilə müstəqilliyini dünyaya elan edən Türkiyə, Hatayla bağlı Lozannada məqsədinə tam nail ola bilməyib.
Dəyişən dünya balansında Hatay problemi
1936-cı ildə Fransanın Suriyaya 3 il ərzində müstəqillik verəcəyini elan etməsindən sonra Hatay Türkiyənin xarici siyasətinin əsas gündəm maddələrindən birinə çevrildi.
Ahi Evran Universiteti Elm və Ədəbiyyat Fakültəsindən Dos. Dr. Mahmut Bolat Fransanın 1936-cı ildə Suriya və Livana müstəqillik vermə qərarını xatırladıb və Hatayın, eləcə də oradakı türklərin gələcəyinin gündəmə gəldiyini bildirib.
Bu proseslə bağlı Bolat: "Mustafa Kamal Paşa burada həqiqətən diplomatik və gözəl bir yol tutub. Suriya və Livana müstəqillik verilməsini Hatay torpaqları üçün də istəyib. O, torpaq istəməklə deyil, Suriya və Livana verilən müstəqilliyi Hatay üçün də istəməklə məsələni diplomatik yollarla həll etməyə çalışıb. O, iki mərhələdən ibarət plana əməl etdi: əvvəlcə Hatayı azad etmək, sonra isə Türkiyə ərazisinə yenidən inteqrasiya etmək”, - deyə bildirib.
Bolat İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəl yaranmış siyasi konyukturanın çox təsirli olduğuna da diqqət çəkib: "Türkiyənin dostluğu axtarılan dostluğa, ittifaqı isə axtarılan ittifaqa çevrilib. İngiltərə və Fransa Türkiyəni öz tərəflərinə çəkmək istəyir", - deyib.
Karakoç Türkiyənin lazım gəldikdə diplomatiya və hərbi gücdən istifadə etməkdən çəkinməyəcəyini göstərdiyini, Hatayda məsələnin güllə atmadan diplomatiya ilə həll edildiyini də vurğulayıb və belə davam edib: “Burada əsas, Türkiyənin işini asanlaşdıran amil Almaniyanın Avropada sülhü yenidən pozacağının anlaşılması və İtaliyanın Almaniya ilə birlikdə hərəkət edərək dünyanı yeni müharibəyə sürükləyəcəyi hissidir. Bunlar Türkiyənin işini asanlaşdırır. Bu, bizi həm İngiltərə, həm də Fransa üçün seçim nöqtəsinə gətirir. Düşünürlər ki, Türkiyəni haqlı işlərində tək qoymalıyıq, Almaniyaya tərəf dönə bilər. Onlar Türkiyənin tələblərini qəbul edib ittifaq yaratmasını istəmirik, baxımından hərəkət edirlər. Onlar Türkiyənin tələblərini qəbul edirlər. Türkiyə də müharibə başlamamış İngiltərə və Fransa ilə müttəfiqlik müqaviləsi imzalayacaq”, - deyə o qeyd edir.
Hatayın "müstəqillik" prosesi
Hatayın Türkiyəyə qoşulması prosesində diplomatik baxımdan ən çətin məqamın Fransanın prosesi ləngitməsi olduğuna diqqət çəkən Karakoç, Fransanın məsələni Millətlər Cəmiyyətinə həvalə etdiyini, Fransa Hatayın Suriya daxilində qalmasını istəyi, həmçinin onun ayrıca bir struktur olması lazım olduğunu ifadə etdiyini bildirib. Lakin Türkiyənin diplomatiyadan istifadə edərək istəyinə addım-addım yaxınlaşırdı.
1936-cı ilin dekabrında Cenevrədə danışıqlara başlanması və müşahidəçi heyətin Hatayda apardığı araşdırmalar bu məsələnin beynəlxalq ictimaiyyətin gündəm mövzularından birinə çevrib.
Türkiyə Hatayın “müstəqilliyi” üçün Millətlər Cəmiyyətinə müraciət edərkən, Fransanın müqavimətinə baxmayaraq,
Türkiyənin intensiv səyləri nəticəsində tərəflər 27 yanvar 1937-ci il tarixli “Sandler hesabatı” ilə gələcəkdə Hatayın vətəni ilə birləşməsinə zəmin yaradacaq və Hatayı “ayrı bir qurum” olaraq qəbul etmişlər.
Sonrakı prosesdə 2 sentyabr 1938-ci ildə “Hatay Dövləti” quruldu və Hatayın işğalından sonra bölgədə fransızlara qarşı başlayan silahlı müqavimət hərəkatının təşkilində mühüm rol oynayan Tayfur Sökmen oldu. Mudros Ateşkes, dövlətin ilk prezidenti oldu.
Hatayın ayrıca dövlət olaraq müstəqilliyini elan etdiyi dövrdə həkim Əbdürrəhman Mələkin də qurulan dövlətin baş naziri vəzifəsini icra etdiyini xatırladan Karakoç, Hatayın Türkiyəyə birləşdiriləcəyi dövrdə bu adların türk millət vəkili seçiləcəyini bildirib.
Karakoç, prosesin aparıcı simalarından birinin daha sonra xarici işlər naziri olan Feridun Camal Erkin olduğunu, Hatay müdaxilə etməyə başlayanda buraya gedərək hesabat hazırlayıb Atatürkə təqdim etdiyini bildirib. “Bu hesabatdan sonra Atatürk, Hatayda muxtariyyətin genişləndirilməsi üzərində işləyirik, lakin bu hesabatdan sonra Hatayın ilhaqı üçün siyasət hazırlamalıyıq", - deyə Erkin Beyrutun baş konsulu kimi öz xatirələrində belə deyir.
Hatayın Türkiyəyə birləşdirilməsi
23 iyun 1939-cu ildə Türkiyə ilə Fransa arasında imzalanan “Türkiyə ilə Suriya arasındakı ərazi problemlərinin yekun həlli müqaviləsi” ilə Türkiyə-Suriya sərhədi elə çəkildi ki, Hatay Türkiyə sərhədləri daxilində qalsın.
Hatay Milli Məclisinin yekdil qərarına uyğun olaraq, 29 iyun 1939-cu ildə Hatay vətəni Türkiyəyə qoşulmağa qərar verdi.
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 7 iyul 1939-cu ildə çıxardığı “Hatay vilayətinin yaradılması haqqında qanun”la mərkəzi Antakya olmaqla Hatay vilayəti yaradılıb.
Atatürkün Hataya verdiyi əhəmiyyət
Hataylılar işğal prosesində Türkiyədən “ayrılmış” yaşamağı qəbul etmədiyi halda, Mustafa Kamal Atatürk 1923-cü il martın 15-də Adana səfəri zamanı Hataylılar tərəfindən qarşılandıqdan sonra bu sözləri tarixə yazdı: “Qırx əsr. - Qoca türk yurdu düşmən əlində əsir qala bilməz!”
Hatay'ı "şəxsi işi" olaraq xarakterizə edən və Hatay məsələsinə böyük əhəmiyyət verən Atatürk, lazım gələrsə Hatay üçün əlindən gələni edəcəyini bu sözlərlə açıqladı: “Silahlı aksiya lazım olarsa, belə olan halda dərhal dövlət başçısı vəzifəsindən, hətta parlamentdən istefa verəcəm və azad bir Türkiyə vətəndaşı olaraq bu sahədə çalışan dostlarımla birlikdə Hatay ərazisinə gedəcəyəm. Oradakı mücahidlərlə və vətəndən qaçıb bizə qoşulacağına şübhə etmədiyim qüvvələrlə məsələni düzgün və səmimi şəkildə həll etməyə çalışacağam”, - deyə qeyd edib.
Atatürk 1936-cı il noyabrın 1-də parlamentdəki açılış nitqində: “Millətimizi gecə-gündüz məşğul edən əsas məsələ əsl sahibləri türk olan İskəndərun, Antakya və ətrafının taleyidir. Bunun üzərində ciddi və qətiyyətlə dayanmalıyıq”, - deyib.
Karakoç, Atatürkün də bu prosesdə təsirli olduğuna diqqət çəkib və Atatürkün Hatay davasını “şəxsi element” olaraq gördüyünü bəyan edib: "Ən önəmlisi odur ki, 1938-ci ildə xəstə olanda və hamının həkimləri israrla ona istirahət etməyi tövsiyə edəndə Mersinə və Adanaya köçüb. Daim ayaq üstə olmaqla sağlamlığını qurban verir. Atatürk Hatayı şəxsi işi kimi gördüyü üçün problemin həllində aparıcı rol oynadığını rahatlıqla deyə bilərik", - deyə araşdırmaçı bildirib.
Bolat həmçinin bu dövrdə Atatürkün xəstəliyinin və "artıq heç nə edə bilməyəcəyi anlayışının" beynəlxalq mediada yayıldığını və Mustafa Kamal Paşanın 1938-ci il mayın 19-da xəstəliyinə baxmayaraq mərasimlərdən sonra güneyə getdiyini açıqlayıb. Əgər Hatay probleminin həllinə mane oldu. “Həkimlər onun həyati riskinin çox ciddi olduğunu və belə bir səfərə getməyin həyatını riskə atacağını desələr də, o, bu məsələni şəxsi işi kimi qəbul etdiyi və hər şeyi riskə atdığı üçün bu səfərə çıxıb. Ona görə də biz Hataylılar Mustafa Kamal Paşaya “Hatay şəhidi” deyirik, çünki bu səfərdən sonra xəstəliyi daha da ağırlaşıb və sonra dünyasını dəyişib”, - deyə o bildirib.
Hatayın Türkiyəyə daxil olmasına reaksiyalar
Karakoç, Hatayın Türkiyəyə birləşdirilməsinə digər ölkələrin reaksiyalarına gəlincə, Suriya müstəqil dövlət olduqdan sonra Fransanın nəzarətində olan Hatayı öz ərazisi kimi qəbul etdiyini, ilk vaxtlar Suriyadan mənfi açıqlamalar gəldiyini bildirib.
Mövzu ilə bağlı dövrün baş naziri İsmət İnönünin açıqlamalarına da toxunan Karakoç: “İnönü: “Bu torpağı Ankara müqaviləsi ilə Fransaya buraxdıq, Suriyaya vermədik. Ona görə də Fransadan Hatayla bağlı haqlı tələblərimizi istəyirik. Bizimlə bu mövzuda yalnız Fransa danışa bilər. Suriyalılar müstəqillik əldə etmək üzrə olduğu bir vaxtda Türkiyənin düşmənçiliyinə deyil, dostluğuna üstünlük verməlidirlər. Bu, hər iki dövlətin xeyrinə olardı”, - deyib. Beyrutda nümayişlər var, türk konsulluğuna gəlib Türkiyəni təbrik edən ərəblər var. Bu mənada bir tərəfdən Suriya, Livan və Türkiyə əleyhinə bəyanatlar olsa da, Livandakı vətəndaşlar konsulluğa gələrək məmnunluqlarını bildirirlər”, - deyə qeyd edib.
Qadir, Bizimyol.info
