Bir əsrdir Yaxın Şərqin “müəmma”sına çevrilən Fələstin qədim coğrafiyanın tarixdən gələcəyə miras qoyduğu bir məsələdir. Tarix kitabları nəzərdən keçirildikdə, İbrahim peyğəmbərlə başlayan “rəvayət” müxtəlif dini şərhlərə məruz qalır. Mahiyyətcə eyni əsasa malik olan bu “tarixi yozumlar” cəmiyyət və siyasət meydana çıxanda çox fərqli olur və bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etməyə başlayır. Müasir dövrün mürəkkəb problemləri Yaxın Şərqi tez-tez “dalanda” qalmış dilemmalara məhkum edir.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Dos. Dr. Murat Aslan Türkiyə mətbuatı üçün İsrail-Fələstin münaqişəsində beynəlxalq aləm və Türkiyənin rolu, eləcə də atəşkəs üçün atılacaq addımlar barədə yazıb.
Yaxın Şərqin demokratiyası, hərbi müdaxiləsi, rentye quruluşu, yetişməmiş millətçilik, sosial quruluş və bir çox başqa problemlər çox vaxt bizə “problemlərin nə olduğunu” unutdurur. İsrail-Fələstin məsələsi belə bir məsələdir.
Müasir dövrdə Yaxın Şərqin istər daxili dinamikası, istərsə də xarici faktorları ona İsrail-Fələstin məsələsinin nə olub-olmadığını açıq şəkildə ifadə etməyə mane olur. Əslində, Levant coğrafiyasında “ərəb milli dövlətinin qurulması”, “Əliyə-yəhudi köçü”, “İsrailin qurulması”, “ərəb-İsrail müharibələri”, “problem” kimi təriflərlə ifadə olunan “gərginlik” “İsrail-Fələstin münaqişəsi” və nəhayət, “Fələstin məsələsi” əslində məsələnin necə və hansı prizmadan baxılmasından asılıdır.
Hazırda Qəzzada və hətta ümumilikdə regionda baş verən hadisələri nəzərə alsaq, şərhlərdəki fərqliliklərin səbəblərini anlamaq olar. Ancaq bu nöqtədə problemi müəyyənləşdirməyə çalışmaqdan kənara çıxmaq və həlli istiqamətində sürətli addımlar atmaq lazımdır. Burada paradoks ondan ibarətdir ki, problemi müəyyənləşdirmədən həll etmək mümkün deyil. Digər tərəfdən, məsələ həll olunmasa, nizamsız fasilələrlə təhlükəsizlik partlayışlarının daimi xarakter alacağı aydındır.
Atılacaq addımlar
Praqmatik yanaşma ilə; Fələstin üçün ilk növbədə “vacib olana üstünlük vermək”, başqa sözlə, böhrandan münaqişəyə çevrilmiş vəziyyəti sakitləşdirmək lazımdır, lakin problemin həlli üçün bütün tərəfləri qane edəcək addımlar tezliklə atılmalıdır. Əks təqdirdə, bu, insan faciələri ilə bağlı təhlükəsizlik problemlərinin pandemiya şəklində ortaya çıxdığı, yayılması və həyatın sona çatdığı bir dövr olacaq. Daha sonra Fələstində baş verənlərin qərəzsiz və ədalətli bir nəticəyə çatdırılması üçün atılması lazım olan addımlar müzakirə edilməlidir.
Məsələni həll etmək üçün ilk növbədə emosiyalarla hərəkət etmək vərdişini bir kənara atıb, rasional metodlardan, diskursdan və vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Lakin belə bir seçim üçün problemi həll etmək qabiliyyətinə malik üçüncü şəxslər problemin subyekti deyil, onun kənar müşahidəçiləri olmalıdırlar. Beynəlxalq ictimaiyyətin “güclü”ləri artıq münaqişə tərəfinə çevrildiyindən, müdrik liderlərin sayı o qədər də çox deyil.
Misal üçün; Diaspora görə İsrailə qeyd-şərtsiz dəstək verən Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ), Rusiya təhdidinə görə ABŞ-ın eşitmək istədiyini dilə gətirən Avropa, yeni böhran yarananda Ukraynanı gündəmdən çıxaran Rusiya; Sakit okeandakı rəqabətdə rahat nəfəs alan Çin və ya İran kimi İsrail əleyhinə olan ölkələr indi ekspansiyonizm tərəfindən dəstəklənən milli birliklər Fələstin məsələsinin tərəfinə çevrilib. Başqa sözlə, ədalətli və davamlı sülh üçün oynamalı olduqları rolu görməzdən gəldilər.
Türkiyənin normallaşma cəhdlər
Birinci Dünya Müharibəsindən sonra öz milli sərhədlərinə çəkilən Türkiyənin vəziyyəti digər ölkələrdən fərqlidir. Türkiyə son vaxtlar "normallaşma" təşəbbüsləri ilə Yaxın Şərqdə müsbət təcil qazanıb. Region ölkələri ilə siyasi müstəvidə aparılan danışıqlar öz bəhrəsini verməyə başlayıb.
Məsələn, Türkiyənin Misir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (BƏƏ), Səudiyyə Ərəbistanı, Yunanıstan və İsraillə münasibətlərini müsbət gündəmə gətirməsi vacibdir. Bundan əlavə, amerikalıların yanlış Suriya və terror siyasətinə baxmayaraq, NATO-nun Vilnüs sammitində ABŞ-la əldə olunan təcil ümidvericidir. Ukrayna hücumundan sonra Rusiya ilə Qərb arasında “açıq qapı” olmaq siyasəti Türkiyənin xarici siyasətinin potensialını ortaya qoyur.
Nəticə etibarı ilə Türkiyə belə bir xarici siyasət təşəbbüsü ilə Fələstindəki gərginliyin sona çatmasına və daimi sülh dövrünün yaradılmasına töhfə verə bilər.
Bununla belə, Türkiyənin iştirak edəcəyi konstruktiv təşəbbüsün qarşısındakı maneələrdən xəbərdar olmaq lazımdır. Qərb dövlətləri ilk növbədə öz “Türkiyə” qərəzlərindən qurtulmalıdırlar. Türkiyə doğru və ədalətli olanı dilə gətirdikcə öz maraqlarını ön planda tutan ABŞ və Avropa zehniyyəti Türkiyənin təşəbbüslərinə narahatlıqla yanaşır. Amerikalıların 1 mart Memorandumu ilə əlaqədar Türkiyədə “Qərb” administrasiyasını hakimiyyətə gətirmək istəyini nəzərə alsaq, onların “Ərdoğan” adı ilə bağlı bir uğur hekayəsinə hazır olduqlarını söyləmək olmaz. Bəlkə də buna görədir ki, xarici işlər naziri Hakan Fidanla tez-tez telefon danışıqlarına önəm verən Antoni Blinken bütün region ölkələrinə səfər edərkən Türkiyəyə gəlməyib. Deməli, Avropa və ABŞ indi “Türkiyə kompleksi”ni bir kənara qoymalıdır.
İsrail və Fələstin cəbhəsi
Problemin birbaşa tərəfi olan İsrail Türkiyənin bölgədə təhlükəsizlik və sabitliyə töhfə verə biləcəyinin fərqindədir. Lakin İsrailin daxili siyasətindəki mühafizəkarlıq və Amerika zəmanətlərinə “həddindən artıq” inam hissi təəssüf ki, məhdudlaşdırıcı təsir göstərir. İkinci Dünya Müharibəsində soyqırıma çevrilən fəlakətləri və onun yaxın tarixindəki müharibələri nəzərə alsaq, İsrailin diplomatiyada güzəştə getməsi cəsarət tələb edir. Bununla belə, İsrail xalqının daxili və xarici sülh olmadan daim uçurumun kənarında yaşamalı olduğu, həmçinin indi daimi həll yollarına üz tutmağın zəruri olduğu açıq-aydın görünür.
Fələstin tərəfini nəzərə alsaq, Türkiyənin əli daha güclüdür. Fələstinin problemli daxili siyasi harmoniyası bir dezavantaj olsa da, Türkiyə “İsrail-Fələstin” sülhünə tərəfsiz və ədalətli yanaşmanı gündəmə gətirə bilər. Bundan əlavə, Misir və İordaniya kimi region ölkələrinin Türkiyə ilə həmrəyliyi sülh prosesinə müsbət töhfə verə bilər. Digər tərəfdən, bunu yadda saxlamaq lazımdır ki, İran və onun nəzarətində olan silahlı qruplar belə bir “sülh” prosesinin qarşısını almağa çalışacaqlar.
Bütün mənfiliklərə baxmayaraq, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının çətiri altında başlanacaq və “Sivilizasiyaların Harmoniyası”na əsaslanan bir təşəbbüsdən xəbərdar olmaq lazımdır. Türkiyənin və digər ölkələrin də onların köməyi ilə ələ ala biləcəyi bir təşəbbüslə hələ də çıxılmaz vəziyyətdə olan İsrail-Fələstin məsələsində yeni səhifə açıla bilər. Türkiyənin “vasitəçi” və ya “zəmin” missiyalarına hazır olduğunu bəyan etməsi əslində belə bir niyyətə işarədir. Digər tərəfdən, İsrail tərəfi bütün ağıllı tərəflərin ifadə etdiyi iki dövlətli həllə hazır olmalıdır. Diplomatiyanın əhatə dairəsinin dinc gələcək, lakin bəzi sahələrdə geri addım tələb etdiyini nəzərə alsaq, israillilər cəsarətli qərarlar qəbul etməlidirlər. Digər tərəfdən, Fələstin tərəfində “ağ səhifə” açmaq üçün cəsarət olmalıdır. Lakin indiki proseslər bu cür gözləntiləri yalnız arzu səviyyəsində qoyub.
Əslində, bir həll istənildikdən sonra onu tapmaq və mümkün etmək çətin deyil. Lakin istənilən halda həm İsrail, həm də Fələstin silahlarını susdurmalı və belə bir prosesə müsbət yanaşmalıdır. Mövcud şərtlər tərəfləri həlldən çox münaqişəyə aparır. HƏMAS-ın əlində olan girovların azad edilməsi və İsrailin hücumlarının dayandırılması tərəfləri geri addım atmağa sövq edə bilər. Əks halda, günahsız insanların məhvi davam edəcək.
Nəhayət, “ədalət yalnız bərabərlər arasında mövcuddur” anlayışından imtina edilməlidir. “Sülhün uduzanı yoxdur” devizi ilə ağrıları bir kənara atıb həll üçün cəsarətli olmaq lazımdır.
Qadir, Bizimyol.info
