Heç düşünmüsünüzmü, neft Türkiyənin qərbdəki sərhəd qonşuları istisna olmaqla, demək olar ki, bütün qonşu ölkələrdən varsa, niyə Türkiyədə çıxmır?

Bizimyol.info xəbər verir ki, ölkə mətbuatının verdiyi məlumatda qeyd edilir ki, Türkiyə yerləşdiyi bölgəyə görə üç tərəfdən dənizlə əhatə olunub, turizm baxımından inkişaf etmiş, mövsümi keçidlər yaşayan çox xüsusi bir bölgədə yerləşir. Ölkəmizin yerləşdiyi Yaxın Şərqin ən böyük gəlir mənbəyi olan neft ölkədə yetərincə çıxarılmır. Ölkədən neftin çıxarıla bilməməsinin bir çox mühüm səbəbləri var, lakin bu mövzuda kifayət qədər məlumat olmadığı üçün hələ də çoxlu müzakirələr gedir.

Son illərdə onu bərpa olunan enerji ilə əvəz etmək cəhdləri olsa da, hələ də ən çox istifadə olunan enerji mənbəyi olan neft ölkələr üçün çox vacib məsələdir. Türkiyə də daxil olmaqla, öz enerji ehtiyacını ödəyə bilməyən ölkələr, ümumiyyətlə, ən böyük xərclərini məhz bu vasitəyə sərf edirlər. Bu gün sizə Türkiyədə niyə neft olmadığını izah etməyə çalışacağıq. Bu mövzuda apardığım araşdırma zamanı biz də anladıq ki, ölkədə resursların qıtlığı var. Ümid edirik ki, növbəti illərdə bu mövzuda daha çox araşdırmalar aparılacaq və biz daha dəqiq mənbələrə müraciət edə biləcəyik.

Türkiyənin qonşularında neft olduğu halda, buarada niyə yoxdur?

Biz görürük ki, Türkiyənin şərq və şimal bölgələrindəki ölkələr, xüsusən də cənub-şərq bölgələrdəki ölkələr neft və təbii qaz hasil edir. Bu mühüm enerjinin Türkiyədə olmamasının ən böyük səbəbi geoloji fərqlərdir.

Türkiyənin əsas neft ehtiyatlarının yerləşdiyi cənub-şərq sərhədində cüzi miqdarda neft ehtiyatları var, lakin onların çıxarılması coğrafi şəraitə görə çox baha başa gəlir.

Neftə bu qədər yaxın və bir o qədər də uzaq olmaq...

Türkiyənin neftlə zəngin ölkələrdən biri olmamasının səbəbini onun geologiyası ilə izah etmək olar. Əslində Türkiyənin cənub-şərq bölgəsi, İraq və Ərəbistan yarımadası ilə eyni qitədir. Yəni bu bölgələrdə neft çıxırdısa, Türkiyədə də neft çıxmalı idi.

Bu zaman kontinental hərəkətlər meydana çıxır. Cənub-şərq və şərq sərhədlərində ümumiyyətlə dağlıq rayonlarda yerləşir. Bu dağlıq bölgələr plitələrin toqquşması və büzülməsi nəticəsində yaranan bölgələrdir.

Neft quyusu

Bu vəziyyəti aşağıdakı kimi misal göstərə bilərik. İki xalça təsəvvür edin. Bu iki xalçanın qıvrımları birləşəndə ​​həm büzülür, həm də hündürlük yaranır. Bu zaman bir xalça digərinin altına keçir, digər xalçanın formasını pozur.

Burada plitələr tektonik olaraq toqquşur və zamanla dağlar əmələ gətirir. Milyonlarla il ərzində baş verən bu tektonik hərəkətlər bəzi neft yataqlarını qoruyub saxlayıb, digərlərinin isə deqradasiyasına səbəb olub.

İndi dağların altından neft çıxara bilmərik?

Bildiyimiz bir şey var; Ərəb plitəsi Anadolu plitəsinə təzyiq edir. Anadolu plitəsi ilə müqayisədə çox daha düz və deformasiyasız qalan Ərəb plitəsi çox dərin olmayan nöqtələrdən neft çıxarmağa imkan verir.

Təbii ki, Yaxın Şərqdə bu qədər neftin olmasının səbəbi tamam başqa situasiyadır, buna sonra gələcəyik. Yer kürəsindən baxdıqda, Ərəb plitəsinin neft hasilatı üçün çox əlverişli olduğunu görürük. Məsələn, Türkiyənin sərhəd qonşusu İraqda 1500 - 2000 metr dərinlikdə Miosen yaşlı karbonat süxurlarından neft və qaz hasil edilə bilər. Türkiyədə Miosen süxurları birbaşa səthdədir.

Nəticədə, ölkədə neft ehtiyatları deformasiyaya uğrayır, sızır və ya çox dərinə gedir. Deformasiyaya uğradığından müəyyən ərazidə böyük zəngin ehtiyat tapmaq mümkün deyil və çox dərin qazma ehtiyacı yarandığından quyunun qazılması öz xərclərini ödəyə bilmir.

Avropadan başlayan Alp Orogeniyası Türkiyədən keçərək Çinə çatır

Dünyamız toz zərrəcikləri ilə əmələ gəldiyi ilk gündən davamlı olaraq hərəkət edən bir planetdir və demək olar ki, canlı deyə bilərik. Böyük qitələrin parçalanması və dağların, təpələrin və çayların yaranması ilə nəticələnən yeni qitələrin əmələ gəlməsi hal-hazırda burada oturduğumuz zaman belə davam edir. Bu fəaliyyətin ən böyük nümunələrindən biri olan Alp orogeniyası ölkədə neftin tapılmamasının əsas səbəblərindən biri ola bilər.

Alp orogeniyası Alp dağlarından Himalay dağlarına qədər eyni vaxtda əmələ gələn çoxsaylı dağ silsilələrinin əmələ gəlməsinə verilən addır. Ölkədə Toros dağları və Şərqi Anadolu dağları kimi böyük dağ silsilələrini ehtiva edən bu formasiya ən böyük neft mənbələrindən biri olan Tetis okeanının yerləşdiyi ərazidə formalaşmışdır.

40 - 45 milyon il əvvəl Afrika, Ərəbistan və Hindistan Plitələrinin şimala doğru hərəkət edərək Avropa və Asiya ilə toqquşması nəticəsində yaranan bu dağ silsilələri toqquşma sahəsindən bizə qalan əsl dağıntılardır. Bu, Türkiyənin coğrafi quruluşunu neft üçün yararsız edib.

Tetis okeanı və onun neft ehtiyatları

Perm dövründə yaranan Tetis okeanı həyatın çiçəkləndiyi bir dövrdə geniş bir ərazidə formalaşmışdır. Bu gün Tetisdən qalanlar Aralıq dənizi, Qara dəniz, Aral və Xəzər dənizləridir. Alp orogenez bölgəsi də əvvəllər Tetislərin dibində yerləşirdi. Yəni türkiyənin yerləşdiyi bölgə Tetis okeanının övladlarından biridir.

Bu illər ərzində Tetis okeanı kontinental hərəkətlərlə örtülmüşdür. Ərəb plitəsi Tetis quyusunun sərvətlərini qoruyub saxladığı halda, Alp Orogenez bölgəsində aktiv geoloji hərəkətlər neft yataqlarının deformasiyaya uğramasına səbəb olmuşdur.

Dənizlərimizdə neft və təbii qaz tapıla bilərmi?

Tetis okeanı haqqında verdiyimiz məlumatları gördünüz. İndi Aralıq dənizi və Qara dənizin bu bölgələrin nümayəndələri olduğunu öyrəndiyimiz üçün deyə bilərik ki, neft və təbii qaz yataqlarının dənizlərimizdən çıxmaması üçün heç bir səbəb yoxdur.

Bu gün bu bölgələrdə siyasi gərginliyin artmasının ən böyük səbəbi buradakı enerji yataqlarının böyüklüyüdür. Ümumiyyətlə, Tetis okeanının dayaz sularında yerləşən neft yataqları, bəlkə də Ərəb plitəsinin altında olanlar qədər olmasa da, böyük yataqları, xüsusən də Aralıq dənizində olanları geridə qoymuş ola bilər.

"Şanssızlıq" bəlkə də bizim şansımızdır?

Ölkədə enerji ehtiyacları üçün çox vacib olan neftin çox olmaması acınacaqlı vəziyyət kimi qiymətləndirilə bilər, amma Türkiyə yerin altında olmasa da, yerin üstündə çoxlu gözəlliklərə malikdir. Biz hər bir bölgəsi olan ölkənin qədrini bilməli, onun yerüstü sərvətlərini qorumağa çalışmalıyıq.

Qadir, Bizimyol.info