Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan ölkəsinin ABŞ–İran görüşlərində iştirak etməməsini və görüşlərin Türkiyədə keçirilməməsini rəqabət kimi qiymətləndirmədiklərini bildirib. O, bu qərarın tərəflərin öz liderlik çərçivəsində verdiyi seçim olduğunu vurğulayıb və prosesin Oman formatında, eyni şəxslər və eyni üsulla davam etməsinin məqsədli olduğunu qeyd edib. Fidanın fikrincə, İran hazırda strateji və siyasi prioritetlərini nəzərdən keçirəcək vəziyyətdə deyil və mövcud məsələlər onun üçün varlıq-yoxluq səviyyəsində əhəmiyyət kəsb edir. Bu açıqlamalar Ankara ilə Tehran arasında baş verən diplomatik prosesləri neytral və balanslı şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir.
Siyasi şərhçi Mehmet Gökhan Özçubukçu Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, ilk baxışdan Hakan Fidanın açıqlamaları Türkiyənin ABŞ-İran məsələsində ikinci dərəcəli rolu qəbul etməsi kimi şərh oluna bilər, lakin daha dərindən araşdırdıqda, bu mövqenin geri çəkilmə deyil, əksinə zamana və rol tərifinə əsaslanan şüurlu strateji seçim olduğu ortaya çıxır: “Vasitəçilik hər mərhələdə masada olmağı əhatə edir. Bu, düzgün mərhələdə və düzgün şərtlər altında müdaxilə edə bilmək tələb edir. Türkiyə bu açıqlamalarla nə İranın mövqelərini dəstəkləyir, nə də ABŞ-ın gözləntilərinə uyğun mövqe tutur. Əksinə, mövcud gərginliyin tərəflər üçün "ölüm-dirim" səviyyəsinə çatdığını müəyyən edən Ankara, bu böhranın simvolik diplomatiya və ya məkan rəqabəti ilə idarə oluna bilməyəcəyini açıq şəkildə bildirir. Bu yanaşma Türkiyənin neytrallığını sarsıdan bir şey deyil; əksinə, onu daha etibarlı edir. Bu məqamda bu mövqe Ankaranın geosiyasi maraqlarının fərqliliyi kimi deyil, prioritetlərinin yenidən prioritetləşdirilməsi kimi qəbul edilməlidir. Türkiyə üçün bu mərhələdə əsas məsələ vasitəçi kimi görünmək deyil, ABŞ-İran gərginliyinin regional münaqişəyə çevrilməsi halında yarana biləcək təhlükəsizlik, iqtisadi və siyasi xərcləri məhdudlaşdırmaqdır”.
Mehmet Gökhan ÖzçubukçuEkspertin fikrincə, bu, Türkiyəni böhranın sonrakı mərhələlərində yenidən iştirak edə biləcək daha güclü və daha neytral aktyor kimi təqdim edir: “Hakan Fidanın açıqlaması Türkiyənin ABŞ-İran tənliyindən çəkildiyi anlamına gəlmir. Bu açıqlama hansı mərhələdə, hansı rolda və hansı vasitələrlə ən təsirli olacağını bilən dövlətçiliyi əks etdirir. Bu yanaşma qısa müddətdə diqqət çəkən başlıqlar yaratmasa belə, uzunmüddətli perspektivdə Türkiyənin diplomatik potensialını və regional təsirini gücləndirən yanaşma kimi şərh edilməlidir”.
Mehmet Gökhan Özçubukçu qeyd edib ki, İranın ABŞ ilə danışıqlarında Türkiyədən daha çox Omana üstünlük verməsi Tehranın regional diplomatiyasının fundamental xarakterini açıq şəkildə ortaya qoyur: “Bu seçim göstərir ki, hazırkı şəraitdə İran yüksək görünürlükdən qaçınan, riskləri minimuma endirən və mövcud diplomatik kanallara əsaslanan bir strategiya həyata keçirir. İran üçün Oman təkcə neytral ölkə deyil; həm də keçmişdə ABŞ ilə vacib əlaqələrin aparıldığı sübut olunmuş bir diplomatik platformadır. Tez-tez verilən "Niyə Türkiyəyə üstünlük verilmədi?" sualı məsələnin səhv şəkildə qoyulması riskini daşıyır. İranın Omana üstünlük verməsi özünü Ankaradan uzaqlaşdırmaq və ya Türkiyənin regional rolunu məhdudlaşdırmaq cəhdindən daha çox, Tehranın məruz qaldığı ağır təzyiqin nəticəsidir. İqtisadi sanksiyalar, daxili siyasi kövrəkliklər və artan təhlükəsizlik təhdidləri İranı nəzarətli, aşağı profilli və təəccüblü olmayan diplomatik kanallara doğru itələyir”-deyən ekspertin fikrincə, bu vəziyyətin Türkiyənin regional təsir dairəsini daraltdığını demək də qeyri-dəqiq olardı. Əksinə, Türkiyə bu prosesdə "hər masada iştirak etmək" iddiasını şüurlu şəkildə kənara qoyur və beləliklə, regional güc olmaq anlayışını daha struktur təməl üzərində qurur. Ankara danışıqlar məkanı olmağı sadəcə təsir göstəricisi kimi görmür; regional böhranların nəticələrini idarə etmək qabiliyyətinə üstünlük verir. Türkiyənin təsiri enerji boru kəmərləri, ticarət yolları, miqrasiya idarəetməsi və İraq-Suriya arenasında balanslaşdırma rolu vasitəsilə davam edir. ABŞ-İran gərginliyinin bölgəyə yayılması ehtimalı Türkiyə üçün təkcə diplomatik deyil, birbaşa təhlükəsizlik və iqtisadi nəticələrə səbəb ola biləcək bir riskdir. Buna görə də, Ankara bu məsələdə nümayişkaranə rol oynamaqdansa, regional qeyri-sabitliyin zəncirvari reaksiyalarını məhdudlaşdıran bir aktyor kimi mövqeyini gücləndirir: “İranın Omanı seçməsi Türkiyənin regional təsirinin zəifləməsini deyil, əksinə Türkiyənin təsirini daha daimi və strateji sahələrdə gücləndirdiyini göstərir”.
İradə Cəlil, Bizimyol.info
