“1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının (SSRİ) dağılması ilə türkdilli ölkələr arasında ticarəti inkişaf etdirmək imkanından istifadə edildi. Bununla belə, mövcud məlumatların istənilən səviyyədə olmadığını söyləmək olardı. Son illərin məlumatlarına nəzər saldıqda, Türk Dövlətləri Təşkilatı arasında 2022-ci ildə 33 milyard dollar olan ticarət dövriyyəsi 2023-cü ildə 42 milyard dollara çatıb. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Türk Dünyası arasında ticarət dövriyyəsinin təxminən 80 milyard dollara yüksələ biləcəyini söyləmək olar. Gələcək üçün onun möhkəm və effektiv işləməsi üçün yeni layihə tövsiyə oluna bilər. “Türk Dünyası İqtisadi Birliyi” - qısaca, (TÜDİB) kimi ifadə edilə bilən bu formalaşmaya müəyyən mənada Avropa Birliyinə bənzər bir kimlik verilməlidir. Uzunmüddətli perspektivdə “Asiya Birliyi”nə çevrilə bilən bu formalaşma Türk Dünyasında digər dövlətlərin iştirakı ilə həm türk ölkələrinin bir-biri ilə ticarətinin, həm də digər dövlətlərlə ticarətinin inkişafını təmin edəcək.

Türkiyənin Atatürk Universiteti İqtisadiyyat və İdarəetmə fakültəsinin müəllimi, professor Kərəm Qarabulud Bizimyol.info xəbər portalına açıqlamasında bildirib ki, Visa və Oxford Economics tərəfindən hazırlanan Tibbi Turizm İndeksi araşdırmasındakı məlumata görə, tibbi turizm bazarında hər il orta hesabla 10-11 milyon insan iştirak edir və bu bazarda iş həcminin 2025-ci ildə 3 trilyon dollara çatacağı təxmin edilir. Dünyadakı bu vəziyyətə və Türkiyədən başqa türk ölkələrində səhiyyə xidmətlərinin hələ tam inkişaf etmədiyinə görə bu ölkələr öz aralarında müqavilələr bağlayaraq “Sağlamlıqdan Azad Bölgələr” yarada bilərlər. Bu yolla həm öz vətəndaşları üçün effektiv tibbi xidmət almaq, həm də dünya sağlamlıq turizmindən pay almaq şansı əldə edəcəklər. Xüsusilə, Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı Türkiyə ilə Azərbaycan arasında pilot proqram yaradıla bilər.

Kərəm Qarabulud

Kərəm Qarabulud bildirib ki, Qarabağ zəfəri və bu gün Yaxın Şərqdə gedən proseslər göstərdi ki, qabaqcıl texnologiyası olmayan ölkələr müharibələrdə məğlubiyyətə məhkumdurlar.

“Bu kontekstdə Türk Dünyası ölkələrinin gənc əhali potensialından yararlanaraq “Yüksək Texnologiyaların İnkişafı Mərkəzi” yaradılmalıdır. Bu mərkəzdə xüsusilə müdafiə sənayesi ilə bağlı araşdırmalar davam etdirilməlidir. Türkiyənin bu sahədə əldə etdiyi irəliləyiş ciddi bir bələdçi olacaq. Bundan əlavə, keçmiş SSRİ dönəmində Türk Dünyasında yetişmiş alimlərin təcrübələri əhəmiyyətli irəliləyişlərə xidmət edəcəkdir.

Məlum olduğu kimi, dəmir yolu dəniz nəqliyyatından sonra ən sərfəli nəqliyyat sektoru üsuludur. “Türk Dünyası Dəmir Yolu” xəttinin yaradılması ilə regional, milli və beynəlxalq səviyyədə qiymət və təhlükəsiz daşıma asanlığı baxımından əhəmiyyətli qazanclar ortaya çıxacaq. Jeffrey D. Sacs tərəfindən 2014-cü ildə yazılan və 2019-cu ildə türkcəyə çevrilən "Davamlı İnkişaf Çağı" adlı elmi kitab araşdırmasında dünyada dəniz sahili olanların dəniz sahili olmayanlara nisbətən çox daha inkişaf etdiyi və sahili olmayan, lakin inkişaf etmiş olanların effektiv dəmir yolu şəbəkəsinə malik olması vurğulanır. Bu baxımdan; Zəngəzur dəhlizinin açılışı ilə aktivləşdiriləcək “Qars-Tbilisi-Bakı Dəmir Yolu” şəbəkəsinə əlavə olaraq, “Qars-İğdır-Naxçıvan Dəmiryolu” layihəsi ilə əvvəlcə Azərbaycanda, Türkiyənin dəniz sahillərini dəmir yolları ilə dəstəkləyərək bütün Türk Dünyasında sonra davamlı inkişaf layihəsi həyata keçiriləcək. Xüsusilə Türkiyənin Türk Dünyası ilə yeganə quru əlaqəsi Naxçıvan Muxtar Respublikası vasitəsilədir. Qars-İğdır-Naxçıvan Dəmiryolu tamamlandıqda və Zəngəzur dəhlizi açıldıqda quru əlaqəsi ilə yanaşı dəmir yolu xətti də olacaq. Beləliklə, bu əlaqə yalnız Türk Dünyası ilə deyil, Asiya və Avropanın dərinlikləri ilə də olacaq və bütün türk ölkələri ilə digər ölkələr arasında ticari, sosial və mədəni inkişaflar artacaq. Çox gec olmadan belə imkanlardan yararlanmaq üçün Türkiyə ölkələri arasında dəmir yolu əlaqələri qurulmalı və mövcud əlaqələr aktivləşdirilməlidir. Uzunmüddətli perspektivdə bütün türk coğrafiyasını əhatə edən qatar xidmətləri təşkil edilməlidir. Şərq Ekspresi nümunəsi Türk Dünyası üçün inkişaf etdirilməlidir”-deyən professor bildirib ki, bu üsulla hər bir ölkənin turizm gəlirləri beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərən turizm məkanı yaratmaqla artırıla bilər.

Qeyd edək ki, ilk dəfə SSRİ-nin dağıldığı 1991-ci ildə alimlər tərəfindən irəli sürülən və son illərdə tez-tez qeyd etdiyimiz latın əsaslı “Ortaq türk əlifbası”nın yaradılması layihəsi Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası, Türk Akademiyası və Türk Dili Qurumunun 2024-cü ilin 9-11 sentyabrında Bakıda keçirilən üçüncü toplantıda 34 hərfdən ibarət “Ortaq Türk Əlifbası” təklifi ilə bağlı razılıq əldə olunub.

Kərəm Qarabuludun fikrincə, “Ortaq türk əlifbası”nın qəbulu Türk Dünyası arasında əməkdaşlıq və həmrəyliyin inkişafına töhfə verəcək, türk dilinin yaşamasına və universallaşmasına şərait yaradacaq. Professor bildirib ki, “Ortaq Türk Əlifbası” uzun müddətdə “Ortaq Təhsil Siyasəti”nə çevrilməzsə, o qədər də effektli olmayacağını demək olar.

“Ümumi Təhsil Siyasətinin əsas modeli “Oxuyan İnsan – Düşünən Şəxs – Müzakirə edən İnsan – İstehsalçı İnsan” kimi səciyyələndirilməlidir. Türk Dünyasının 34 hərfdən ibarət ortaq əlifbasının qəbulu birlik və həmrəylik yolunda böyük bir addımdır. Onun həyata keçirilməsi ilə Türk Dünyasının Sosial-İqtisadi və siyasi sahəsində inqilabi bir proses tamamlanacaq. Çünki bunun ardınca “Türk Dünyası Həmkarlar Birliyi, Türk Dünyası Təhsil Birliyi, Türk Dünyası Kültür Birliyi, Türk Dünyası Əsgər Birliyi” kimi addımlar atılacaq ki, bu da Türk Dünyasının heç bir dövrdə heç vaxt əldə edilməmiş bir şansa sahib olacağı anlamına gələcək. Beləliklə, hər bir Türk dövləti bir-bir və hamılıqla böyük bir güc mərkəzinə çevriləcəkdir. Müəyyən mənada Avropa Birliyi kimi bir formasiya olacaq. Ancaq bundan daha güclü olacaq. Çünki Türk Dövlətlərini Avropa dövlətlərində olmayan ən mühüm birləşdirici qüvvə Dil Birliyi olacaq”-deyən professor qeyd edib ki, digər tərəfdən, etnik birlik bunu daimi edəcək. Əslində bu gündən etibarən dünyanın “Üçüncü Güc Mərkəzi”nə ehtiyacı var və dünyadakı mənfi tendensiyanı tarazlaşdıracaq bu üçüncü mərkəzin formalaşması Türk Dünyasındakı Dil Birliyindən başlanmış kimi görünür. Gələcəyin onların lehinə formalaşması üçün bütün dövlətlərin dərhal həyata keçirilməsi üçün səy göstərməsi vacibdir.

Qarabağ zəfərindən sonra 2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycanın Şuşa şəhərində hər iki ölkə prezidentinin Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında imzaladığı “Şuşa Bəyannaməsi” iki ölkənin həmrəyliyini və əməkdaşlığını göstərən sənəddir. Bu bəyannamədə ölkələrin hərbi, elm, təhsil, səhiyyə və müxtəlif sosial sahələrdə ortaq əməkdaşlıqda hərəkət edəcəkləri və iqtisadi əlaqələrini inkişaf etdirərək gələcək üçün bölgədə sülh və sabitliyə töhfə vermək istədikləri anlaşılır. Xüsusilə, təhlükəsizlik və sabitlik baxımından aşağıdakı məqalə ölkələrin müdafiəsini asanlaşdırır: “Tərəflərdən hər hansı birinin fikrincə, üçüncü dövlət və ya dövlətlər onun müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə, toxunulmazlığına və ya beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin təhlükəsizliyinə qarşı təhdid və ya hücuma məruz qaldıqda, Tərəflər birgə məsləhətləşmələr keçirəcək və, belə bir təhlükənin və ya hücumun qarşısını almaq üçün BMT Nizamnaməsinin məqsədlərinə cavab verəcəklər, öz prinsiplərinə uyğun olaraq təşəbbüs göstərəcəklər və BMT Nizamnaməsinə uyğun olaraq bir-birlərinə lazımi yardım göstərəcəklər. Bu yardımın həcmi və forması təxirəsalınmaz danışıqlar yolu ilə müəyyən ediləcək və birgə tədbirlərin görülməsi üçün müdafiə ehtiyaclarının ödənilməsinə qərar veriləcək və Silahlı Qüvvələrin güc və idarəetmə bölmələrinin koordinasiyalı fəaliyyəti təmin ediləcək”.

Kərəm Qarabulud hesab edir ki, bu çərçivədə Şuşa Bəyannaməsi “Türk Dünyası Bəyannaməsi”nə çevrilməlidir.

“Məlumdur ki, dünyanın müharibə, xəstəlik və yoxsulluq hökm sürdüyü 21-ci əsrdə əksər beynəlxalq təşkilatlar səmərəsizdir və ya Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Minsk Qrupu kimi qərəzli fəaliyyət göstərə bilir. Siyasi, iqtisadi, sosial və hərbi sahədə əməkdaşlıq edən və təxminən 200 milyon əhalisi olan Türk Dünyası “Türk Dünyası Barış Birliyi”ni qurmaqla dünyada yaşanan problemlərin qarşısının alınmasında və ya həllində rol oynaya bilər. Bu yolla həm təsir dairəsini genişləndirə, həm də dünyada sabitliyə töhfə verə bilər. Ancaq belə təsirli bir formalaşmanın meydana çıxması üçün Türk Dünyası ölkələrinin bütün digər sahələrdə inkişaf etməsi lazımdır”-deyə Kərəm Qarabulud bildirib.

1944-cü ilin iyulunda ABŞ-ın Nyu-Hempşir ştatının Bretton-Vuds şəhərində keçirilən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Konfransında iştirak edən 44 hökumət nümayəndəsi 1930-cu illərin Böyük Depressiyası və ondan sonrakı dövrdə həyata keçirilən proteksionist xarici ticarət və valyuta kursu siyasətindən qaçmağa razılaşdı. Dünya Müharibəsindən zərər çəkmiş ölkələrin sürətlə yenidən qurulmasını təmin etmək üçün iqtisadi əməkdaşlıq çərçivəsi haqqında razılığa gəldilər və BVF və Dünya Bankının yaradılmasına qərar verdilər. Dünya Bankı, II. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (BBRD) adı ilə yaradılmış və 1947-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının muxtar ekspert təşkilatlarından birinə çevrilmişdir. Lakin Stiqlitsin “Qloballaşma, böyük məyusluq” kitabında qeyd etdiyi kimi, həm Dünya Bankı, həm də BVF öz məqsədlərinə uyğun işləməyiblər və bu qurumların kreditləri ilə platoya çatmış ölkə yoxdur.

Kərəm Qarabulud bildirib ki, beynəlxalq kredit təşkilatlarının siyasi məqsədlərinin qarşısını almaq və Türk Dünyasının ehtiyac duyduğu krediti daha ədalətli şəkildə əldə etməsi üçün “Türk Dünya Bankı” yaradılmalıdır. Bu bankın əməliyyat və maliyyə resursları ekspertlər tərəfindən müəyyən edilməli və işə salınmalıdır.

Professor həmçinin qeyd edib ki, Novruz bayramı dünyanın bir çox yerində olduğu kimi Türk Dünyasında da qeyd olunan, mədəni xüsusiyyətlərə malik bir bayramdır. Hər il martın 21-də qeyd olunan bu bayramın həm də mühüm iqtisadi effektləri var. Novruz bayramını istehlak, əyləncə və səyahət bayramı hesab etmək olar.

“Türk Dünyasının ən ümumi mədəni xüsusiyyətlərindən biri də Novruzun ortaq şəkildə qeyd olunan və hamı tərəfindən yüksək qiymətləndirilən bir bayram olmasıdır. Bu bayram dünyanın hər yerindən diqqət çəkəcək şəkildə “Türk Dünyası Novruz Şənliyi” kimi təşkil edilə bilər. Hər il növbə ilə bir ölkədə keçiriləcək bu festivalla “Rio Karnavalı” kimi dünyanın hər yerindən əhəmiyyətli turistləri cəlb etməklə böyük turizm gəlirləri əldə etmək mümkün ola bilər”-deyən professor hesab edir ki, bu festivalla türk mədəniyyətini və sivilizasiyasını bütün dünyaya tanıtmaq da mümkün olacaq.

Son olaraq, qeyd edək ki, Kosmos Araşdırmalar Mərkəzi 21-ci əsrin inkişafı göstərir ki, kosmik tədqiqatlar ölkələrə üstünlüklər əldə etməyə imkan verəcək. Kosmosa nəzarət edənlərin gələcəkdə dünyanı idarə edəcəkləri başa düşülür. Bu səbəbdən, xüsusilə Qazaxıstandakı bazalardan yararlanaraq “Türk Dünyası Kosmos Araşdırmaları Mərkəzi”nin yaradılması və əməkdaşlıqla gələcəyə hazırlaşmaq vacibdir.

Türklər haqqında bütün dünya danışır...

Dəmirbaş Şarl öz xatirələrində qeyd edir: "Poltavada əsir düşmüşdüm. Bu, mənim üçün ölüm idi, xilas oldum. Buğ çayının qarşısında təhlükə daha da gücləndi... Yenə xilas oldum. Amma bu gün əsirəm. Dənizin, odun, suyun bacarmadığını etdilər, məni əsir götürdülər, ayağımda zəncir yoxdur, zindanda deyiləm, amma yenə də mərhəmət əsiriyəm. Türklərin zadəganlığı və mehribanlığ məni bir almaz bağla əsir edib”.

İtaliyalı şair Tasso Türklər haqqında belə düşünür: “Türklərdən danışıram... Düşməninə hücum edərkən amansız qasırğaya, dəhşətli dənizə, amansız şimşək çaxmasına bənzəyən Türk; Dostlar üçün və silahsız düşmənlərə qarşı səhər küləyi, təmiz göldür. Ürək açan bu küləyin qarşısını almaq və bu göz qamaşdıran gölü coşqun bir dənizə çevirmək təbiətə də zərər verəcək bir qəflət olardı."

Siz bir də böyük və qarşısı alınmaz ortaq dili, ortaq dəyərləri, ortaq maraqları olan Türk dünyasını təsəvvür edin... O zaman bizim qarşımızı heç kim ala bilməz!

İradə Cəlil, Bizimyol.info