Xəstələnəndə bəzən bitki çaylarına, şorbalara, bəzən də dərmanlara bel bağlayır, tez sağalmağa çalışırıq. Yəni bu, insanlara xas olan bir davranışdır? Son vaxtlara qədər belə hesab olunurdu. Lakin son araşdırmalar bunun əksini deyir.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Primatoloq Maykl Huffman 1987-ci ildə Tanzaniyada şimpanzelərlə araşdırma apararkən çox qəribə bir şey kəşf etdi. "Çausiku" adlı şimpanze acı yarpaq kimi tanınan Vernonia amigdalina kolunun qabığını çeynəyirdi. Bu qəribə idi, çünki sözügedən bitki normalda şimpanzelərin qidası hesab olunmur.
Huffman bilirdi ki, bütün Afrika xalqları malyariya qızdırması, qarın ağrısı və bağırsaq parazitləri kimi xəstəliklərə qarşı dərman kimi bu bitkinin acı yarpaqdan istifadə edirlər. "Çausiku" da bir müddət yuxulu görünürdü və günlərdi iştahı yox idi. Bu iki ipucunu birləşdirən Huffman, "Çausiku"nun acı yarpaqla özünü müalicə etməyə çalışdığı fikrini ortaya atdı.
Huffmanın fərziyyəsi həm həyəcan, həm də şübhə doğurdu. Ancaq bu hadisədən cəmi 22 saat sonra "Çausiku" əvvəlki kimi sağlam və enerjili şimpanzeyə çevrildi. Sonrakı araşdırmalar "Çausiku"nun bağırsaqlarında düyünlü qurd infeksiyası ola biləcəyinə dair ipuçları tapdı. Nəcis, sidik və davranışındakı yaxşılaşmanı təhlil edən Huffman, "Çausiku"nu heyvanların özünü müalicə edən ilk hadisə olduğunu qeyd etdi.
Hazırda Kyoto Universitetinin Vəhşi Təbiət Tədqiqat Mərkəzində professor olan Huffman, bir heyvanın özünü müalicə etməsi ilə bağlı tapıntısının "savadlı bir təxmin" olduğunu söylədi: “Biz yalnız gördüklərimizi təsvir edə və bu hərəkətlərin nəticələrini ölçə bilərik. Amma heyvanlarla danışa bilmədiyimiz üçün onların dərman verərkən necə təsir etdiyini qısa zamanda bilmirik”, - deyib.
Bununla belə, Huffman bu cür davranışda həm fitri fizioloji amillərin, məsələn, müəyyən zövqlərə can atmaq, həm də müəyyən bir hərəkətdən sonra ağrının azaldığını hiss etmək kimi sosial cəhətdən öyrənilmiş amillərin rol oynadığına inandığını bildirib.
Bu gün Huffman və bir çox elm adamları dərmanların terapevtik məqsədlər üçün istifadəsinin insanlara və ya primatlara xas olmadığını iddia edirlər. Müxtəlif tədqiqatlar göstərir ki, narkotik istifadə edən heyvan nümunələri əvvəllər düşündüyümüzdən daha çox yayılmış və müxtəlifdir.
Böyüdükdən sonra pələng güvəsinə çevrilən yunlu ayı tırtılları ilk dəfə 1993-cü ilin avqustunda bioloq Maykl Singer tərəfindən ABŞ-ın cənub-şərqindəki Arizona ştatının Tucson şəhərindəki çəmənliklərdə müşahidə edilib. Boloq bu tırtılların çoxlu müxtəlif növ bitkiləri yediyini qeyd edib. Hazırda Uesleyan Universitetində araşdırmalarını davam etdirən araşdırmaçı "National Geographic"ə açıqlamasında bunları deyib: "Bu, tırtıllar üçün çox qeyri-adi davranış idi".
Sonradan məlum oldu ki, tırtıllar xəstədir. Parazitar infeksiya var idi. Milçəklər yumurtalarını tırtılların bədənlərinin içərisinə qoyur, tırtılın daxili toxumalarını yeyərək inkişaf edir, daha sonra ev sahibini öldürərək bədənini parçalayaraq ortaya çıxırlar. Digər tərəfdən, tırtılların yeməyə başladığı ragveed, arı balzamı, pişik quyruğu kimi bitkilərin tərkibində pirolizidin alkaloidləri var və zəhərli təsir göstərirdi.
Bioloq daha sonra tırtılların bu bitkiləri dərman kimi yediyini düşünməyə başladığını bildirib: “Mən ilk dəfə insanlarla bu barədə danışanda dedilər ki, “olmaz, tırtıl belə bir şey edə bilməzdi, bu mümükün deyil?” deyirdilər”, - deyib.
Lakin sonradan bir sıra təcrübələr tırtılların ağzındakı dörd dad qönçəsindən birinin pirolizidin alkaloidlərini aşkar etmək üçün ixtisaslaşmış olduğunu aşkar etdi. Daha da əhəmiyyətlisi, bu dad qönçəsi tırtılın parazitlərlə xəstələndiyi zaman zəhərli kimyəvi maddələrin dadını daha xoş hiss etməyə başladığını göstərdi.
Təcrübələr göstərdi ki, pirolizidin alkaloidləri yemək parazit tırtılların sağ qalma şansını artırdı, lakin bu maddələr sağlam tırtıllar üçün zəhərli olaraq qaldı.
Mütəxəssislər bu vəziyyəti dərmanların insana mənfi təsirlərinə bənzədirlər. Boloq bu nəticələri əldə etdikdən sonra dediyimiz bitkilərin müalicəvi əhəmiyyətə malik olduğuna əmin olduğunu və tırtılların özlərini sağaltmaq üçün bu davranışı sərgilədiyini bildirib.
Bəzi heyvanlar xəstəlik daşıyan və qaşınma yaradan gənə və ağcaqanadlara yoluxmaq istəmir və buna görə də özlərinə məxsus bəzi həşərat kovuculardan istifadə edirlər.
Məsələn, Cənubi Amerikada müxtəlif kapuçin meymun növlərinin və Maqadaskarda bəzi lemur növlərinin qırxayaq növü olan Orthoporus dorsovittatusu ovladıqları və ovuclarında əzdikləri, sonra isə yaranan geləbənzər mayeni kürklərinə sürtdükləri müşahidə edilib.
Sözügedən heyvanlar bu davranışı daha çox ağcaqanadların və dişləyən böcəklərin daha çox olduğu fəsillərdə müşahidə edilib. Əslində, 2003-cü ildə elm adamları Orthoporus dorsovittatusun ağcaqanadları dəf edən zəhərli benzokinon maddəsi ifraz etdiyini aşkar etdilər.
Jacobus De Roode, Emory Universitetinin təkamül biologiyası mütəxəssisi: "Bu o deməkdir ki, onlar nə etdiklərini bilirlər? Mütləq deyil. Onlar da bunu yaxşı hiss etdiyi üçün edirlər. Ancaq əminik ki, bu davranış dişləmə və infeksiyalardan qorunmağa kömək edir",- deyib.
2022-ci ildə Qabonda şimpanzelər üzərində aparılan araşdırmada elm adamları bu heyvanların cəmi 76 dəfə özlərinə xəsarət yetirdiyini aşkar ediblər. Xəsarətlərin 19-da şimpanzelər yaralarını olduqca qeyri-adi bir şəkildə müalicə etdilər: əzilmiş həşəratlarla.
Məsələn, qolunda bir günlük yarası olan "Freddi" adlı şimpanze əvvəlcə əli ilə yarpağı qoparmış, daha sonra yarpağın üzərindəki naməlum növdən olan böcəyi ağzı ilə əzmiş və yarasına yumşaq bir şəkildə sürmüşdür.
İlk dəfə 1987-ci ildə fərq edildi, lakin alimlər belə gözləmirdilər ki, əvvəlcə onu tutub ağzında əzib, sonra isə bədəninə qoyur... Üstəlik, şimpanzelər də başqaları üçün eyni şeyi edirdilər. Məsələn, dişi şimpanze bir böcəyi tutub öz ailəsindən olmayan erkək şimpanzeyə verib və bu erkək şimpanze həşəratı əzib öz ailəsindən olmayan başqa bir erkək şimpanzenin yarasına yaxıb.
Osnabrück Universitetində müqayisəli bioidrak araşdırması aparan Simone Pika bu davranışların "sadəcə təsadüf olmadığını" bildirir: "Ancaq bunun yaranın daha tez sağalmasına kömək edib-etmədiyini bilmirik", - deyib.
Pika həşəratın əzilməsi və yaraya tətbiq edilməsinin şimpanze cəmiyyətində öyrənilmiş bir sosial ənənə ola biləcəyini qeyd edib: "Ancaq xəsarətlərin aydın kontekstini nəzərə alsaq, bunun terapevtik bir hərəkət olduğunu güman etmək təhlükəsizdir", -deyə bildirib.
Mexiko şəhərindəki "Universidad Nacional Autonoma de Mexico"nun davranış ekoloqu Constantino de Xesus Macia Garcia tələbələri, bölgədə yaşayan quşların yuvalarını qurarkən ən çox istifadə etdikləri insan istehsalı obyektin siqaret olduğunu kəşf etdilər.
Məlum olduğu kimi, tütündən əldə edilən nikotin bağçalardakı bitkilərə zərər verən həşəratları dəf etmək üçün zaman zaman istifadə edilə bilər. De Xesus Macia Garcianın tələbələri quşların yuvasına qoyduqları siqaret parçalarının eyni məqsədə malik olub-olmadığını yoxlayıblar.
Bölgədə 50-dən çox ispinoz və sərçə yuvası istifadə edilərək aparılan təcrübədə siqaret kötüklərindən qoparılan sellüloz parçaları olan yuvaların siqaretsiz yuvalara nisbətən daha az gənə, bit və digər parazitlərin olduğu müəyyən edilib. Digər tərəfdən, bu siqaret kötüklərinə məruz qalmanın həm bala, həm də yetkin quşların qırmızı qan hüceyrələrini zədələdiyi, lakin yuvada siqaret kötüyü nə qədər çox olarsa, balaların da bir o qədər ağırlaşdığı (sağlamlığın göstəricisi) qeyd edilib.
"Nikotinin zəhərli olmasına baxmayaraq, onun xalis faydası müsbətdir" deyən de Xesus Macia Qarsia bunun şəhərdə yaşayan quşlar üçün bir növ profilaktika, yəni xəstəliklərin qarşısının alınması olduğunu şərh edib. De Xesus Macia Garcia həmçinin quşların təbiətdə olan aromatik bitkilərin əvəzedicisi olaraq siqaret hissələrini istifadə etdiklərini bildirib.
"Ophryocystis mikroscirrha" monarx kəpənəklərinin qanadlarının deformasiyasına səbəb olan və ölümlə nəticələnə bilən xəstəlikdir. Kəpənəklər bu xəstəliyə tutulduqda, tərkibində yüksək miqdarda kardenolidlər olan süd otu növlərini yeməyə başlayırlar. Kardenolidlər orqanizmə daxil olmuş xəstəliyin sporlarına toksik təsir göstərir. Müxtəlif eksperimentlər göstərdi ki, dişi monarx kəpənəklərə seçim imkanı verilərsə, daha zəhərli südlü otların üzərinə yumurta qoymağa üstünlük verir, bu da yumurtaların yoluxma ehtimalını azaldır.
DeRoode: “Bu analar övladlarının gələcəkdə keçə biləcəyi infeksiya ehtimalına əsaslanaraq seçim edirlər.
İndi deyə bilərikmi ki, burada niyyət var? Tam yox. Amma deyə bilərik ki, bu davranışın altında yatan səbəb infeksiyadır. Bəlkə də yoluxduqlarını bilmirlər, bədənləri daha acı otlara üstünlük verir”, - deyib. Bu davranışın sürətlə artdığını ifadə edən araşdırmanın olduğuna diqqət çəkən De Roode, bu davranışın əvvəllər düşünüldüyündən çox daha yaygın olduğunu şərh edib.
DeRoode: “Bu davranış ən qədim dövrlərdən bəri çox yayılmışdır. Qısacası, bu, çox yayılmış və hələ də çox az araşdırılmış bir mövzudur”, - deyə qeyd edib.
Qadir, Bizimyol.info
