Ətrafımızda hər zaman bir mövzuda mütəxəssis olduqlarını iddia edən insanlar var. Ancaq heç bir sahədə əsl mütəxəssisin özü haqqında belə bir iddia ilə çıxış etməsi mümkün deyil. Bəs nə üçün bir mövzuda qeyri-kafi olan insanlar bu mövzuda çox məlumatlı görünmək istəyirlər?

Bizimyol.info "webtekno"ya istinadən xəbər verir ki, bir növ cahil cəsarət olaraq təyin edə biləcəyimiz bu vəziyyətə "Dunning-Kruger effekti" deyilir. Bu təsir insanın müəyyən bir sahədə bilik və bacarıqlarının olmaması onun öz səriştəsini şişirtdikdə baş verir. Bunun əksinə olaraq, uğurlu insanlar əslində öz qabiliyyətlərini çox qiymətləndirirlər.

Bəs, bu təsirin hansı fərqli detalları var və insanlar niyə olmadıqları biri kimi görünmək istəyirlər?

"Dunning-Kruger" effekti 1990-cı illərdə David Dunning və Justin Kruger tərəfindən irəli sürülüb

Bu iki professor səriştəsiz insanların, belə demək mümkünsə, öz çatışmazlıqlarından xəbərdar olub-olmadığını yoxlamaq istəyir. Bu testi yerinə yetirmək üçün o, 45 bakalavr tələbəsinə 20 məntiq sualı verir.

İkili bu testi tələbələrə verir və onları topladıqları ballara görə 4 qrupa bölür. Ən aşağı bal toplayan tələbələr orta hesabla 20 sualdan 10-na düzgün cavab verərkən, ən yüksək bal toplayanların 4-dən 1-i təxminən 17 suala düzgün cavab verir.

Təcrübənin ikinci mərhələsində bütün tələbələrin çıxışları iki fərqli şəkildə qiymətləndirilir

Dunning və Kruger əvvəlcə tələbədən neçə suala düzgün cavab verdiklərini təxmin etmələrini xahiş edirlər. Daha sonra tələbələrdən testdə iştirak edən digər tələbələrlə müqayisədə onların necə getdiyini təxmin etmələri xahiş olunur.

Hər iki qrup təxminən 14 suala düzgün cavab verdiklərini düşünür. Ən az bacarıqlı olanlar öz xallarını təqribən 20%, ən yaxşı ifaçılar isə 15% aşağı qiymətləndirirlər.

Həmçinin 2020-ci ildə aparılan bir araşdırmada elm adamları "Dunning-Kruger effekti" fərqli prizmadan qiymətləndirirlər

Bu effektin mövcudluğu elektrik siqnallarının qeydə alındığı elektroensefaloqrafiya (EEG) üsulundan istifadə edilərək nümayiş etdirilməyə çalışılır. Təcrübədə iştirakçılardan yerinə yetirdikləri tapşırıqların sonunda digər iştirakçılarla müqayisədə öz performanslarını qiymətləndirmələri xahiş olunur.

İştirakçılar tapşırığın yerinə yetirilməsi üzrə uğurlarına görə sıralanır və nəticədə ən aşağı 25%-də olan iştirakçılar öz faizlik ballarını həddindən artıq qiymətləndirir, 75%-dən yuxarı olan iştirakçılar isə öz faizlik ballarını aşağı qiymətləndirirlər.

Bu iki fərqli səviyyədə olan fərdlərin reaksiya müddətlərinin ölçüldüyü təcrübədə, aşağı faizdə olanların daha sürətli, yuxarı faizdə olanların isə daha yavaş reaksiya verdiyi görüldü.

Yenə bu nəticələr onu da göstərir ki, qiymətləndirmə zamanı öz performansını əslində olduğundan daha yüksək və ya aşağı görən iştirakçıların beynində müxtəlif idrak prosesləri baş verir

Məsələn, performansının reallıqdan aşağı olduğunu düşünənlər qiymətləndirmə zamanı xatırlama bacarıqlarından istifadə edir, performansının reallıqdan yüksək olduğunu düşünənlər isə verilən suallarla tanış olub-olmamasına etibar etməyi üstün tuturlar.

Əslində bir insanı görəndə onun üzünü xatırlamaq, lakin o üzün kimə aid olduğunu xatırlaya bilməmək tanışlıq, o adamın kim olduğunu və necə tanıdığını bilmək isə xatırlamağa nümunə ola bilər.

Xülasə, "Dunning-Kruger effekti" çox vaxt onu yaşayanlar tərəfindən diqqətdən kənarda qalır. Bu səbəbdən David Dunning və Castin Kruger ilk dəfə bu təsiri izah edərkən baş verənləri; “Onlar qeyri-kafidirlər və bunun fərqində deyillər” cümləsi ilə ifadə etməyə çalışıblar.

Qadir, Bizimyol.info