Fəlsəfə ilə bağlı olmasa belə, Platonun mağara ilə bağlı təşbehini hər kəs heç olmasa bir dəfə eşitmişdir. Ancaq bənzətmələrlə dolu bu hekayənin bizə nə dediyinə hamı bilməmiş ola bilər. Platonun mağara alleqoriyasının bizə nə demək istədiyinə və hekayədəki metaforaların nəyi simvollaşdırdığına daha yaxından nəzər salaq.

Şübhəsiz ki, fəlsəfə insanın gördüyü dünyadan daha çoxunu dərk etmək səyinin nəticəsidir. Bəşəriyyət yaranandan bəri filosoflar bəzi fikirlər irəli sürmüşlər. Bu filosofların ən tanınmışı Platon, ən məşhur düşüncəsi də "Platonun mağara alleqoriyası"dır. Platonun mağara alleqoriyası fəlsəfə ilə maraqlanmasanız belə, heç olmasa bir dəfə eşitdiyiniz bənzətmələrlə dolu hekayədir.

Hər kəs Platonun mağara alleqoriyasının nə olduğunu bilsə də, siz Platonun mağara alleqoriyasının bizə nə dediyinə əmin ola bilməzsiniz. Çünki fəlsəfə təkcə bilmək deyil, həm də anlamaq və düşünmək tələb edir. Platonun qədim zamanlardan bəri söylənilən və hətta bugünkü dünyanı formalaşdırmağa kömək edən mağara alleqoriyası nədir və bizə nə deyir?

Platonun mağara alleqoriyası nədir?

Platonun Cümhuriyyətinin yeddinci kitabında Sokratın söylədiyi mağara alleqoriyasında mağaraya zəncirlənmiş üç nəfərin adı çəkilir. Bu insanlar ancaq mağara divarını və bir-birini görə bilirlər. Doğulduğu gündən bu vəziyyətdə olan üç nəfər mağaranın girişindən divara əks olunan kölgələri və əks-səda verən səsləri eşidirlər. Deməli, reallıq onlar üçün sadəcə kölgə və əks-sədadır.

Sonra bu adamlardan biri zəncirini açıb özünü mağaradan çölə atır. Güclü işıq səbəbiylə müvəqqəti korluq yaşadıqdan sonra gözləri uyğunlaşır və gördüklərinin sadəcə kölgə, eşitdiyi səslərin isə əks-səda olduğunu anlayır. Bir dərəyə gedib suda öz əksini və kölgəsini görəndə hər şeyi anlamağa kömək edir.

Böyük həvəslə mağaraya qayıdıb bu vəziyyəti izah edəndə dostları onu dəlilikdə ittiham edirlər. Onları xilas etmək istəyəndə zəncirlənmiş iki şəxs onun kimi dəli olmaq istəmədiklərini deyərək mağarada qalmağa davam ediblər. Hətta zəncirindən qurtulana hücum etməyə çalışırlar. Nə qədər izah etsə də, iki zəncirlənmiş insan bu vəziyyəti anlaya bilmir və orada həyatlarını davam etdirirlər.

Platonun mağara alleqoriyasındakı bənzətmələr:

• Mağara: Cəmiyyət
• Mağarada zəncirlənmiş insanlar: Cəmiyyətin bir hissəsi olan fərdlər
• Zəncir: Cəmiyyətdə yaşayan insanları məhdudlaşdıran qaydalar
• Müvəqqəti korluq: itirilmiş, çaşqınlıq hissi
• Mağara divarında əks olunan kölgələr: Cəmiyyət tərəfindən real hesab edilənlər
• Zənciri qıran şəxs: Filosof və ya sorğulayan adam

Platonun mağara alleqoriyası bizə nə deyir?

Bəşəriyyət böyük qruplar şəklində, yəni cəmiyyət olaraq yaşamağa başladığı gündən müəyyən qaydalar müəyyən etmiş və bu qaydalar zamanla bəzən genişlənmiş, bəzən də daralmışdır. Fərqli inanclara görə, yaradanın vəhy yolu ilə göndərdiyi əmrlər ictimai qaydalara əlavə edilərək zaman keçdikcə sərtləşmiş və ya daha rahat olmuşdur. Beləliklə, həmişə qaydalar var.

Əgər fərd cəmiyyətlə harmoniyada yaşamaq istəyirsə, müəyyən edilmiş qaydalara əməl etməlidir. Qaydalar çərçivəsində yaşayan fərd üçün bütün reallıq bu çərçivədə baş verənlərdir. Qaydalar və cəmiyyət çərçivəsindən kənara çıxan şeylər çox vaxt onsuz da rahat olan insanın diqqətini cəlb etmir. Ancaq bəzən istisnalar ola bilər.

Cəmiyyətdən daha çox maraqlanan insanlar cəmiyyətdən kənar həyat və onun qaydaları haqqında öyrənmək istəyirlər. Ancaq yaşadıqları mühiti tərk etdikdə dəyişirlər. Səbirlə yoluna davam edən fərd, yaşadığı cəmiyyətin və qaydaların yalnız öz reallığı olduğunu dərk edir. Əslində, reallıq onlara öyrədildiyindən çox fərqlidir.

Təbii ki, həqiqəti öyrənmiş fərd indi öz cəmiyyətinə üz tutaraq, yaşadığının real olmadığını deyir. Qaydalarına ciddi riayət edən cəmiyyətlər həqiqəti inkar edir və həqiqəti söyləyənlərə izah edilməmiş şeyləri gətirirlər. Qaydalarına o qədər də bağlı olmayan cəmiyyətlər reallığı nəzərə alaraq bəzi yeni qaydalar tətbiq edə bilərlər. Ancaq qaydalar həmişə mövcud olacaq.

Platon mağara alleqoriyasında əslində nə demək istəyirdi?

Platonun mağara alleqoriyası yüz illər əvvəl irəli sürülən bir hekayədir. Onun demək istədiyi şey bir çox insana kifayət qədər sadə görünür və bu baxımdan hikmət hekayəsinə bənzədilir. Zamanla Platonun mağara alleqoriyasına dair çoxlu araşdırmalar aparılıb. Bəziləri bu allegoriyanın əla olduğunu söyləyib, bəziləri isə onda çoxlu səhvlər tapıblar.

Fəlsəfənin məqsədi məhz budur. Platonun mağara alleqoriyasının bizə nə dediyi sualına əslində cavab olmamalıdır. Bu sual çoxlu yeni suallar doğurmalıdır. Bəzi əsas araşdırmalar üçün Platonun mağara alleqoriyasındakı metaforalar və hekayə müəyyən çərçivədə danışıla bilər. Halbuki, əslində arzulanan, hətta bu hekayənin çərçivələr xaricində araşdırılmasıdır.

Ateistlər zənciri din, anarxistlər zənciri dövlət, sosialistlər zənciri kapitalizm, dindarlar zənciri şeytan, millətçilər isə xarici qüvvələr adlandıra bilər. Bəzi insanlar mağaranı öz evi və ya həbsxana kimi görə bilər. Əgər cəhalət xoşbəxtlikdir deyirsənsə, mağaranın çölü həqiqətən səni dəli edə bilər. Bəziləri üçün kölgələr yetərli olsa da, bəziləri kölgəni yaradanın arxasınca düşə bilər. Yəni, bu, fəlsəfədir.

Platonun mağara alleqoriyasında əslində hətta bizdən soruşur: "Niyə hələ də 21-ci əsrdə yüz illər əvvəl yazılmış hekayədən danışırsınız?" Ola bilsin ki, biz özümüzü öz yaratdığımız mağarada zəncirləmişik və kölgələr o qədər gözəldir ki, nə işığın arxasınca getmək, nə də həqiqətən işığın olub-olmadığını düşünmək istəmirik. Platon düşündü, biz hələ də düşünmək haqqında düşünürük.

Yüz illərdir fəlsəfə ilə maraqlananların sevimli hekayəsi olan Platonun mağara alleqoriyasının nə olduğu, bizə nəyi izah etdiyi kimi tez-tez verilən sualları cavablandırdıq və metaforalarla dolu bu hekayə haqqında bir az düşünməyə çalışdıq.

Qadir, Bizimyol.info