Enerji bazarlarında qiymət formalaşması təkcə hasilat, təchizat və tələbat kimi real faktorlardan deyil, həm də investorların və bazar iştirakçılarının gözləntilərindən ciddi şəkildə təsirlənir. “Enerji psixologiyası” anlayışı məhz bu emosional və proqnoz əsaslı davranışların qiymətlərə yön verməsini ifadə edir. Xəbərlər, geosiyasi risklər və gələcək təchizatla bağlı ehtimallar çox vaxt real göstəricilərdən daha sürətli və güclü qiymət dəyişikliklərinə səbəb olur.

• Enerji bazarlarında qiymətlərin formalaşmasında gözləntilərin faktiki təchizat və tələbdən daha təsirli olmasının əsas səbəbləri nədir?

Liberal İqtisadçılar Mərkəzinin sədri Akif Nəsirli Bizimyol.info xəbər portalına bildirib ki, enerji bazarlarında qiymətlərin formalaşması yalnız real hasilat, təchizat və istehlak göstəricilərinə əsaslanmır. Bu bazarlar eyni zamanda gələcəklə bağlı gözləntilər, investor davranışları və psixoloji amillərin güclü təsiri altında fəaliyyət göstərir.

“Enerji psixologiyası” anlayışı da məhz bazar iştirakçılarının risk hissi, qorxu, ehtiyatlılıq və ya optimizm kimi emosional reaksiyalarının qiymətlərə təsirini ifadə edir. Çünki enerji bazarı gələcək ehtimalları əvvəlcədən qiymətləndirən və buna uyğun mövqe tutan maliyyə sistemi üzərində qurulub.

Gözləntilərin faktiki təchizat və tələbdən daha təsirli görünməsinin əsas səbəbi enerji bazarlarının gələcəyə yönəlik işləməsidir. Neft, qaz və digər enerji məhsulları üzrə qiymətlər əsasən fyuçers bazarlarında formalaşır və investorlar yalnız bugünkü vəziyyəti deyil, gələcək aylarda və illərdə nə baş verəcəyini qiymətləndirirlər. Məsələn, bazarda real neft çatışmazlığı olmasa belə, gələcəkdə müharibə, embarqo və ya hasilatın azalacağı ilə bağlı ehtimal yaranarsa, qiymətlər dərhal yüksələ bilər. Çünki investorlar gələcək riskləri əvvəlcədən qiymətlərə daxil etməyə çalışırlar.

İqtisadçı qeyd edib ki, enerji bazarlarında psixoloji amillərin güclü olmasının digər səbəbi bu sektorun qlobal iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyət daşımasıdır. Neft və qaz qiymətlərindəki dəyişikliklər nəqliyyat, sənaye, ərzaq və istehsal xərclərinə birbaşa təsir edir. Bu səbəbdən bazarda yaranan ən kiçik risk siqnalı belə geniş iqtisadi nəticələr doğura biləcəyi üçün investorlar çox həssas reaksiya verirlər. Xüsusilə enerji bazarlarında qeyri-müəyyənlik yüksək olduqda emosional qərarlar və spekulyativ davranışlar daha da güclənir.

İqtisadçı hesab edir ki, geosiyasi xəbərlərin enerji qiymətlərinə real dəyişikliklərdən daha sürətli təsir etməsinin əsas səbəbi də budur. Müharibə, sanksiya, boğazların bağlanması, ixrac məhdudiyyətləri və ya iri hasilatçı ölkələr arasında gərginlik barədə xəbərlər bazarda dərhal təchizat riski qorxusu yaradır. Halbuki həmin anda real hasilat və ya ixrac dəyişməyə də bilər. Lakin bazar iştirakçıları gələcəkdə təchizatın pozula biləcəyindən ehtiyat etdikləri üçün qiymətlər sürətlə yüksəlir. Eyni proses əks istiqamətdə də işləyir: diplomatik razılaşma və ya hasilat artımı ilə bağlı pozitiv siqnallar yarandıqda bazar real dəyişiklik baş verməmişdən əvvəl qiymətləri aşağı sala bilir.

“Bu prosesdə informasiya sürəti də mühüm rol oynayır. Müasir enerji bazarları saniyələr içində reaksiya verən rəqəmsal ticarət sistemləri ilə işləyir. Xəbər agentlikləri, sosial media və beynəlxalq hesabatlar investor davranışına dərhal təsir göstərir. Bəzən yalnız bir siyasi açıqlama və ya böyük enerji şirkətinin proqnozu bazarda milyardlarla dollarlıq qiymət dəyişiklikləri yarada bilir. Bu isə enerji bazarlarının yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda psixoloji və informasiya əsaslı sistemə çevrildiyini göstərir.

“Enerji psixologiyası” uzunmüddətli investisiya qərarlarına da ciddi təsir edir. Əgər bazarda gələcəkdə enerji çatışmazlığı və yüksək qiymət gözləntiləri güclənirsə, investorlar yeni neft-qaz layihələrinə daha çox vəsait yönəldirlər. Əksinə, qlobal enerji keçidi, bərpa olunan enerji siyasəti və karbon emissiyası məhdudiyyətləri ilə bağlı gözləntilər fosil yanacaq sektoruna investisiyaları azalda bilir. Bu səbəbdən bəzən bazarda real vəziyyətdən çox gələcək barədə formalaşan inam investisiya axınlarını müəyyən edir.

Qlobal enerji planlamasında da psixoloji faktorların təsiri artır. Dövlətlər və şirkətlər enerji təhlükəsizliyi risklərini nəzərə alaraq strateji ehtiyatlar yaradır, alternativ marşrutlara investisiya edir və enerji mənbələrini diversifikasiya etməyə çalışırlar. Son illərdə Avropanın enerji siyasətində baş verən dəyişikliklər bunun aydın nümunəsidir. Geosiyasi risklər və gələcək təchizat qorxusu bir çox ölkələri alternativ enerji mənbələrinə və bərpa olunan enerji layihələrinə daha sürətli keçid etməyə məcbur edib.

İqtisadçı vurğulayıb ki, enerji bazarları artıq yalnız hasilat və istehlak balansı ilə idarə olunan klassik iqtisadi sistem deyil. Bu bazarlar eyni zamanda gözləntilərin, risk hissinin, informasiya axınının və kollektiv investor davranışının formalaşdırdığı psixoloji mühitdə fəaliyyət göstərir. Məhz buna görə də enerji qiymətləri çox vaxt real iqtisadi dəyişikliklərdən əvvəl reaksiya verir və bazarda emosional dalğalanmalar qlobal iqtisadi proseslərə birbaşa təsir göstərir.

İradə Cəlil, Bizimyol.info