Astronomiya dünyasında inqilabi bir yenilik baş verib: Süd Yolu qalaktikasının qaranlıq künclərində, heç bir ulduzun istisinə və işığına sığınmadan, təkbaşına hərəkət edən nəhəng bir ekzoplanet kəşf olunub. Bu "avara planet" (rogue planet) öz kütləsinə görə Saturnla müqayisə oluna bilər və kosmosun daxili dinamikası haqqında bizə mühüm ipucları verir.
Kosmik sürgün: Planetlər niyə sistemlərini tərk edir?
Alimlərin fikrincə, bu planet doğulduğu andan tək olmayıb. O, milyardlarla il əvvəl gənc bir ulduz sisteminin daxilində, toz və qaz buludlarından formalaşıb. Lakin ulduz sistemlərinin erkən dövrləri olduqca xaotikdir. Digər nəhəng planetlərin cazibə qüvvəsinin təsiri və ya yaxınlıqdan keçən başqa bir ulduzun qravitasiya müdaxiləsi nəticəsində bu planet öz orbitindən "qovularaq" ulduzlararası fəzaya atılıb. Hazırda o, mütləq qaranlıqda və dondurucu soyuqda, saatda minlərlə kilometr sürətlə qalaktikamızın mərkəzi ətrafında sərbəst dövr edir.
Qravitasiya mikrolinzalaşdırması: Görünməzi görmək metodu
Sərbəst hərəkət edən planetləri tapmaq kosmosda qara iynə axtarmağa bənzəyir, çünki onlar işıq saçmırlar. Burada köməyə Eynşteynin Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsindən doğan "qravitasiya mikrolinzalaşdırması" fenomeni çatır.
Bu metodun mahiyyəti belədir:
Ön planda hərəkət edən "sahibsiz" planet, uzaqdakı parlaq bir ulduzun tam qarşısından keçərkən öz cazibə qüvvəsi ilə həmin ulduzun işığını əyir və fokuslayır.
Planet sanki nəhəng bir böyüdücü şüşə (linza) rolunu oynayır və arxa plandakı ulduzu qısa müddətə olduğundan daha parlaq göstərir.
İki gözün gücü: Yer və kosmosun əməkdaşlığı
Tədqiqatçı Subo Donq və komandasının uğuru ondadır ki, onlar bu parlamanı eyni anda həm Yerdəki teleskoplarla, həm də kosmosdakı "Gaia" rəsədxanası ilə müşahidə ediblər. Yerlə kosmos arasındakı məsafə fərqi sayəsində işıq siqnalı hər iki nöqtəyə fərqli vaxtlarda çatıb. Bu metod "mikrolinzalaşdırma paralaksı" adlanır və alimlərə imkan verib ki:
Planetin kütləsini dəqiqliklə hesablasınlar (Yupiterin 22%-i və ya Saturnun kütləsinə yaxın).
Onun məsafəsini müəyyən etsinlər (Süd Yolu mərkəzindən 3 min parsek məsafədə).
2027: Yeni era başlayır
Bu kəşf hələ başlanğıcdır. NASA-nın 2027-ci ildə kosmosa göndərəcəyi Nancy Grace Roman Kosmik Teleskopu məhz bu cür "görünməz" planetlərin ovuna çıxacaq. Alimlər təxmin edirlər ki, qalaktikamızda ulduzların sayından daha çox sərbəst hərəkət edən planet ola bilər. Roman Teleskopu bu gizli dünyaların xəritəsini çıxararaq, planet sistemlərinin təkamülünü yenidən yazacaq.
İstinad edilən elmi mənbələr:
- ESA / Gaia Mission: Mikrolinzalaşdırma hadisələrinin kosmik monitorinqi və astrometrik ölçmələr.
- The Astrophysical Journal Letters: Subo Dong və həmkarlarının sərbəst hərəkət edən planetlərin kütlə təyini ilə bağlı fundamental məqaləsi.
- NASA / Roman Space Telescope Official Page: Sərbəst planetlərin statistik analizi üçün nəzərdə tutulan gələcək missiya hədəfləri.
Qeyd edək ki, bu yazı əvvəlki mətni ilə dəyişdirilib və süni intellekt aləti "Gemini" vasitəsilə yenidən hazırlanıb.
