Orta Dəhliz Türkiyədən Qafqaza, Xəzər dənizini keçərək Türkmənistan və Qazaxıstana qədər uzanaraq Çinə çatan tarixi İpək Yolunu canlandırmaq məqsədi daşıyır.
Bizimyol.info xəbər verir ki, Müstəqil tədqiqatçı Dr. Hüseyn Qorxmaz "AA"ya Türkiyənin geosiyasi mövqeyini gücləndirmək üçün Mərkəzi Dəhliz layihəsinin əhəmiyyəti barədə yazıb.
Beynəlxalq nizam Ukrayna və Fələstində baş verən münaqişələrlə qlobal xaos dövrünə qədəm qoyduqca, onun cari problemləri həll yolları istehsal etmək qabiliyyəti zəifləyir. Bu, qlobal ticarət və təchizat zəncirlərində artan disbalansa gətirib çıxarır. Qırmızı dənizdə tıxanma və Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dərinləşməsi ilə yaranan geosiyasi vəziyyət Xəzər Şərq-Qərb Mərkəzi Dəhlizinin dəyərli alternativ kimi seçilməsinə səbəb olub.
Orta Dəhliz Türkiyədən Qafqaza uzanan, Xəzər dənizindən keçərək, Türkmənistan və Qazaxıstandan sonra Çinə qədər uzanan tarixi İpək Yolunu canlandırmaq məqsədi daşıyır. Bir çox üstünlükləri ilə Çini Avropa ilə birləşdirən bu xətt digər dəhlizlərlə müqayisədə həm Çin, həm də region ölkələri üçün qarşılıqlı mənfəət fürsəti yarada bilər. Hər il Çindən Avropaya gedən təxminən 10 milyon konteynerin 96 faizi dəniz yolu ilə daşınır. 4 faizi Şimal dəhlizi adlanan Trans-Sibir dəmir yolu xətti ilə daşınır.
Bu kontekstdə Mərkəzi Dəhlizin Şimal Dəhlizi ilə daha çox rəqabət apara biləcəyini söyləmək olar. "Mid Lane" burada bəzi mühüm üstünlükləri ilə seçilir. Mərkəzi dəhliz Şimal dəhlizindən daha sürətli və Avropa ilə Asiya arasında 2 min kilometr qısadır. Bundan əlavə, Mərkəzi Dəhliz Şimal Dəhlizinə nisbətən təxminən 5 günlük üstünlüyə malikdir. Digər tərəfdən, Orta Dəhlizin daşıma müddəti dəniz yolu ilə müqayisədə 15 gün qısadır. Nəhayət, Orta Dəhliz iqlim şəraiti baxımından digər dəhlizlərdən daha əlverişlidir.
Türkiyənin nəqliyyat siyasəti
Türkiyə Mərkəzi Dəhliz çərçivəsində çox strateji və açar ölkədir. Asiya Yenidən Təşəbbüsü çərçivəsində Türkiyə iqtisadi əməkdaşlığını dərinləşdirmək və şaxələndirmək və Asiya ölkələri ilə siyasi dialoqu inkişaf etdirmək məqsədi daşıyır. Bundan əlavə, Türkiyə "Century vizyon"u Asiya ilə əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsinin tərəfdarıdır. Ona görə də Orta Dəhlizin reallaşması Türkiyənin Asiyaya yanaşmasında mərkəzi rola malikdir.
Bu kontekstdə 2017-ci ildə Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolunun istifadəyə verilməsi Mərkəzi Dəhlizin mühüm sütunu kimi önə çıxdı. Xətti Əfqanıstana qədər uzatacaq Lapis Lazuli dəhlizinin də gündəmdə olması Mərkəzi Dəhlizin potensialı haqqında təsəvvür yarada bilər.
Türkiyə 2030-cu ilə qədər Mərkəzi Dəhlizdə ticarət həcmini üç dəfə artırmağı və daşıma müddətlərini daha da azaltmağı hədəfləyir. Bundan əlavə, Türkiyə 2053-cü ilə qədər dəmir yolu ilə yük daşıma payını 22 faizə çatdırmağı hədəfləyir. Sözügedən nəqliyyat dəhlizində daşınan yüklərin həcmi 3 milyon tona yaxınlaşdığı halda, gələcəkdə bunun 10 milyon tona çatdırılması gözlənilir.
Bu dəhliz həm də Avropaya ticarət yollarını təşkil edən Kəmər Yolu Təşəbbüsü ilə təbii sinerji yaradır. Türkiyə “Qarşılıqlı mənfəət” prinsipi çərçivəsində “Kəmər və Yol” təşəbbüsünü dəstəkləyir. Bu kontekstdə onu da qeyd edək ki, Türkiyə ilə Çin arasında 2015-ci ildə Mərkəzi Dəhliz və Kəmər Yol Təşəbbüsünün uyğunlaşdırılması üçün anlaşma memorandumu imzalanıb.
Kəmər Yol Təşəbbüsü, Orta Dəhliz və Zəngəzur
Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Mərkəzi Dəhlizin geosiyasi əhəmiyyəti daha da artmış kimi görünür. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti ilə Mərkəzi Dəhlizdə artıq fasiləsiz dəmir yolu infrastrukturu təmin edilib. Xəzər dənizində hamar keçidlərin təmin edilməsi və Zəngəzurun cədvələ daxil edilməsi ilə fasiləsizliyin təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Zəngəzur dəhlizinin Türkiyə tərəfində 224 kilometrlik xəttin çəkilişi ilə bağlı da addımlar atılır.
Bunlarla yanaşı, Orta Dəhlizin də müəyyən çətinlikləri var. Məsələn, gömrük problemləri, qeyri-kafi infrastruktur, nəqliyyat imkanlarında problemlər, koordinasiyanın olmaması, sərhəd keçidlərində gecikmələr və Xəzər dənizində müntəzəm "Ro-Ro" yük avtomobillərinin keçid xidmətinin olmaması kimi məsələlər ön plana çıxır. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT), Dünya Bankı, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) kimi təşkilatlar Orta Dəhliz üzrə işlərini dərinləşdirərkən, məlumdur ki, Avropa İttifaqı (Aİ) də "Qlobal Gateway" Layihəsi çərçivəsində Orta Dəhlizlə maraqlanır. Hətta bununla bağlı Aİ-nin müəyyən investisiyaları da var.
Nəticədə qlobal ticarətin geosiyasəti paradiqmatik dəyişiklik prosesindədir. Dəniz yolu hələ də böyük nəqliyyat imkanları təqdim etsə də, yüksək vaxt və xərclər ölkələri alternativ yollar axtarmağa vadar edir. Türkiyə Çinin Avropaya çıxış üçün istifadə etdiyi Mərkəzi Dəhliz və Şimal Dəhlizinə ciddi rəqib ola bilər. Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayandan bəri Şimal dəhlizindən istifadə 50 faizə qədər azalıb. Qırmızı dənizdəki problemlər və İsraildəki münaqişələr Süveyş kanalından keçən cənub xəttinin təhlükəsizliyini sual altına qoyur. Türkiyə hazırda İnkişaf Yolu Layihəsi ilə cənub xəttini Türkiyə üzərindən Avropaya uzatmağı hədəfləyən mühüm təşəbbüsün detallarını açıqlayır.
Qlobal ticarətin dəyişən paradiqması ilə Mərkəzi Dəhliz geosiyasi və iqtisadi baxımdan getdikcə əhəmiyyət kəsb edir. Türkiyə Mərkəzi Dəhlizi həyata keçirməklə, xüsusilə Orta Asiyadakı türk dövlətləri ilə iqtisadi və siyasi inteqrasiyasını gücləndirə bilər. Təhlükəsizlik və səmərəlilik problemlərinə görə Orta Dəhlizə maraq artsa da, Asiya ilə Avropa arasında strateji körpü olan Türkiyənin bu istiqamətdəki təşəbbüsləri diqqəti cəlb edir. Mərkəzi Dəhlizin Kəmər və Yol Təşəbbüsü ilə yaradacağı sinerji ticarət yollarını yenidən formalaşdırmaq potensialına malikdir.
Mərkəzi dəhlizlə Türkiyə təkcə tranzit ölkə deyil, həm də regional iqtisadi inteqrasiyanın mühüm aktoru kimi geosiyasi mövqeyini gücləndirir.
Qadir, Bizimyol.info
