Mustafa Kamal Atatürk Türkiyə Cümhuriyyətini qurarkən və həyata keçirdiyi islahatlarla onu daha da irəli apararkən gözü daim daha böyük qələbəyə dikib. Onun fikrincə, ölkəyə müharibələr nəticəsində qazanılan qələbələrdən çox şey lazım idi...
Bizimyol.info xəbər verir ki, Türkiyə mətbuatında bununla bağlı məqalə dərc olunub.
Bu gün dünyada baş verən bütün böyük inkişaflar və insanlığın bir növ olaraq atdığı bütün böyük addımlar elm və texnologiyanın inkişafı ilə yaşanır. Bunu bəşəriyyətə aid etmək əvəzinə daha real prizmadan baxsaq görərik ki, inkişaf edən, çiçəklənən, gələcəyi planlaşdıranlara qoşulan bütün xalqlar elmə, texnologiyaya dəyər verən, onu inkişaf etdirən, istehsal edən millətlərdir.
Təbii ki, elmi inkişaf bəşər tarixinin müxtəlif dövrlərində fərqli ilk addımlarla irəliləyən uzun bir prosesdir. Lakin xüsusilə 17-18-ci əsrlərdə Maarifçilik dövrü ilə birlikdə bəşəriyyətin gələcəyinin elm olduğu daha yaxşı başa düşülməyə başladı. Bu anlayış və onun dünyaya əks olunması bir çox cəmiyyətləri bugünkü vəziyyətə gətirən addımlardan biri olmuşdur. Türkiyə Cümhuriyyəti bu təməllər üzərində rasional lider sayəsində qurulub.
Bizə müharibələr nəticəsində əldə edilən qələbələrdən daha çox ehtiyac vardı. Mustafa Kamal Atatürk də bunun fərqində idi.
Mustafa Kamal Atatürkü siyasi lider və əsgər kimi tanısaq da, onun uğurunu yalnız çox yaxşı bir əsgər və inandırıcı bir lider olması ilə əlaqələndirmək böyük səhv olar. Atdığı hər addımda arxasında ağıl, elm və təhsil olduğunu vurğulayan Atatürk bunu verdiyi qərarlarla davamlı olaraq sübut edib.
Kütahyada bir lisey binasında müəllimlərlə görüşən Atatürk: “Bir millət döyüş meydanlarında nə qədər parlaq qələbələr qazansa da, o zəfərlərin qalıcı nəticələrini ancaq hikmət ordusu ilə əldə etmək olar. Bu ikinci ordu olmadan birinci ordunun uğurları ölür.
Əgər biz millətimizi həqiqi xoşbəxtliyə və qurtuluşa çatdırmaq istəyiriksə, millətimizə möhkəm və məhsuldar gələcək bəxş etmək istəyiriksə, bizi ölümdən xilas edən, həyata aparan indiki idarəçilik formamızın əbədiliyini istəyiriksə, ən qısa zamanda böyük, mükəmməl, işıqlı bilik və idrak ordusuna sahib olmağımız lazım olduğunu inkar edə bilmərik” - deyə o, müharibələrlə əldə edilən qələbələrin öz başına heç bir mənası olmadığını açıq şəkildə ifadə edib...
Bəli, adı müharibələrlə, zəfərlərlə, inqilablarla yan-yana gələn Atatürk Türkiyədə elmin adıdır? Onu Cümhuriyyətin ən mühüm tikinti blokuna çevirmək üçün nə etdi? Onun bu rasional, elm yönümlü tərəfi necə inkişaf etdi? Gəlin daha yaxından nəzər salaq...
İkinci Konstitusiya Monarxiyası dövründə Türkiyə torpaqlarında yaşanan transformasiya Atatürkün düşüncələrinə də təsir etdi.
Mustafa Kamal tələbəlik illərindən bir çox müəllimlərindən ilham almış və onların sayəsində düşüncələrini formalaşdırmağa başlamışdır. Eyni zamanda onun mütaliəyə dəyər verən xarakteri və oxuduğu minlərlə kitab düşüncələrinin formalaşmasına köklü təsir göstərmişdir. Daha sonra o, torpaqlarımızda başlanan transformasiyanın yaxın izləyicisi kimi özünü təkmilləşdirməyə davam etdi.
Osmanlı İmperiyasında rasionalist, pozitivist; Xüsusilə İkinci Konstitusiya dövründə rasional və elmi yönümlü fikir yüksəlişdə idi. Bu dövrdə bir çox mütəfəkkirlər ölkənin düşdüyü vəziyyətdən necə qurtulacağına dair fikirlər irəli sürərkən, həm də bu düşüncə cərəyanlarını ölkənin maarifçi ictimaiyyətinə izah etməyə çalışırdılar.
İdeyalar, xüsusən də nəşr olunan jurnallar vasitəsilə daha çox insana çatırdı, geniş ictimaiyyətə yayılacaq qədər geniş olmasa da, cəmiyyətdə intellektual transformasiya gedirdi. Bu dövrdə Mustafa Kamal bütün bu hadisələri yaxından izləmiş, bu torpaqlarda yetişən ziyalıların fikirlərini oxumuş, Kant, Dekart, Ogüst Kont, Jan Jak Russo kimi adları oxumuş və tərcümələrini nəşr etdirmişdir.
Şehbenderzade Ahmet Hilmi, Kılıçzade Haqqı Bəy, Tevfik Fikret, Namık Kamal kimi saya bilməyəcək qədər çox adlar və nəşr etdikləri jurnallar, kitablar və şeirlər; Onların başlatdıqları müzakirələr Atatürkün elm, tərəqqi, təkamül, sivilizasiya və mübarizə kimi mövzulardakı ideyalarına ilham oldu.
Məsələn, Atatürkün 1916-cı ildə oxuduğu Şehbenderzadə Ahmet Hilminin fikirləri Atatürkə bir çox cəhətdən təsir etmişdir. Şehbenderzadə Ahmet Hilmi müasir həyata keçidin uzun zaman aparacaq yavaş inkişafla baş verməyəcəyini vurğulayaraq, sürətli inkişafı zəruri hesab edib.
Tərəqqiyə mane olan səbəbləri yeni ideyalara düşmənçilik, durğunluğu sevmək, dərinə getməyən imitasiya, səthi biliklər kimi izah edirdi...
Atatürk həm də Dekartın “Metod haqqında düşüncələr” kitabının türkcəyə çevrilməsini istəyirdi və həmin dövrdə “Kant və onun fəlsəfəsi” adlı resenziyasının nəşrini təmin etdi.
Türkiyə Cümhuriyyəti qurulandan sonra təhsil və elm Atatürkün əsas prioritetləri oldu.
Müəllimə və təhsilə verdiyi dəyəri tez-tez vurğulayan Atatürk, bu mövzudakı fikirlərini ən yaxşı ifadə edən açıqlamalarından birində deyir: “Gözümüzü yumub tək yaşadığımızı düşünə bilmərik. Biz ölkəmizi bir dairədə əhatə edib dünyadan qopub yaşaya bilmərik... Əksinə, biz inkişaf etmiş, qabaqcıl, sivil xalq kimi sivilizasiya səviyyəsindən yuxarı yaşayacağıq. Bu həyat ancaq elm sayəsində mümkündür. Təhsil və elm haradadırsa, biz də orda olacağıq və onları millətin hər bir nəfərinin ağlına yerləşdirəcəyik. Elm və bilik üçün heç bir qadağa və şərt ola bilməz''.
Bilik və elmin millətin hər bir nəfərinin beyninə yerləşdirilməsi... Bu cümlə Atatürkün tərəqqi və vətəndaşı firavan bir ölkə yaratmaq üçün atdığı ən mühüm addımı ümumiləşdirir.
Türkcəyi təhsilin, elmin dilinə çevirmək üçün atdığı addımlar da söylədiklərinin təkrarı oldu.
Mustafa Kamal Atatürk türkcənin elm dili olaraq qorunması, öyrədilməsi və inkişaf etdirilməsi üçün çox böyük addımlar atıb. Türk Dil Qurumunu qurmaqla yanaşı, elmi terminlərin türkcəyə çevrilməsi istiqamətində də addımlar atıb. Onun həndəsə terminlərini türkcəyə çevirmək üçün yazdığı Həndəsə kitabı bunun ən gözəl nümunələrindən idi.
Onun fikrincə, Elmə tərcümə ilə nail olmaq olmaz, onu ancaq imtahanla, yəni araşdırma ilə əldə etmək olar. Yəni öz dilimizdə elmi dərk etmək, istehsal etmək və həyata keçirmək çox vacibdir və aparılan araşdırmaları sadəcə izləmək, anlamaq kifayət deyildi; O araşdırmanı özü aparan şəxs olmaq lazım idi.
Düşünün, bu gün bizim kimi “adi insanların” elmi araşdırmaları izləmək üçün xarici mənbələri skan etmək və anlamaq nə qədər çətindir...
Universitetlərə, elm adamlarına verdiyi dəyəri tez-tez dilə gətirirdi.
Bütün bu addımlarla yanaşı, Atatürk təhsilin elmiləşdirilməsinə də böyük əhəmiyyət verirdi. Bu, Təhsil Qanununun Birləşdirilməsi kimi addımlarla əldə edilsə də, bu ideya illər ərzində Universitet İslahatı kimi addımlarla dəstəklənməyə davam etdi.
Universitet İslahatı ilə Türkiyədə ilk dəfə "universitet" sözü istifadə edildi; Universitetlər elmi təhsilə əsaslanan mütərəqqi təhsil müəssisələri kimi formalaşmağa başladı. Bu addımların təməli daha əvvəl Avropaya göndərilib təhsil alan yüzlərlə tələbənin “təhsilçi”yə çevrilməsindən əvvəl qoyulmuşdu. Bundan əlavə Universitet İslahatı ilə faşist Almaniyasından qaçan bir çox yəhudi alim Türkiyəyə gələrək universitetlərdə işlə təmin olundu.
Atatürk 1923-cü ildə alim akademiklərə göndərdiyi bir mesajda onlara verdiyi dəyəri belə açıqlayıb: “...Elm milli istiqlaliyyətə bərabər olduğu üçün ölkə, hətta siz alimlər də tutduğunuz tədris kafedralarında, şübhəsiz, eyni müharibənin qəhrəmanlarısınız...”.
Atatürk də bu ideyanı təmsil etmək üçün bir çox elmi konqreslər təşkil edib. O, təhsil, dil, tarix, incəsənət, mədəniyyət, iqtisadiyyat kimi müxtəlif sahələrdə elmi konqreslər və müzakirələr təşkil edərək, hadisələri yaxından izləyib.
Atatürkün elmə verdiyi dəyəri vurğulayan sözləri...
- “Sivilizasiyanın qüdrəti və əzəməti qarşısında köhnəlmiş mentalitet və ibtidai mövhumatlarla yeriməyə çalışan xalqlar yox olmağa, ya da ən azından əsarətə və alçaldılmağa məhkumdurlar”.
- ''Dünyada hər şeyin, sivilizasiyanın, həyatın, uğurun ən doğru bələdçisi elmdir. Elm və bilikdən başqa hidayət axtarmaq qəflət, nadanlıq və doğru yoldan azmaqdır. Halbuki yaşadığımız hər dəqiqədə elmin və təhsilin inkişafını dərk etmək, tərəqqiləri vaxtında izləmək vacibdir. “Min, iki min il əvvəl, bu gün, min ildən sonra, elm və bilik dilinin qoyduğu eyni qaydaları tətbiq etməyə çalışmaq, şübhəsiz ki, elmdə və təhsildən kənar olmaq anlamına gəlir”.
- ''...Ən böyük həqiqətlər və irəliləyişlər fikirlərin sərbəst ifadəsi və müzakirəsi ilə üzə çıxır, həmçinin yüksəlir...''
Bizə hələ daha böyük qələbələr lazımdır;
Bilməliyik ki, Mustafa Kamal Atatürkün əsl böyük zəfərlər üçün açdığı bu yolda öyrənməkdən, oxumaqdan bir an belə imtina etməməliyik. Onun dediyi kimi və hər dəfə dünyaya dönüb baxdığımızda gördüyümüz kimi; ''...Sivilizasiya o qədər güclü yanğındır ki, ona biganə qalanları məhv edir. Sivil olmayan insanlar və cəmiyyətlər həmişə sivillərdən aşağıda qalmağa məhkum olacaqlar...”
Cəmiyyətin və təhsil sistemimizin elmə olan baxışını anlamalı, onu tənqid etməli, bu vəziyyətin cəmiyyətə nəyin bahasına başa gələ biləcəyini dərk etməliyik. Yalnız bundan sonra daha böyük qələbələr qazana bilərik.
Qadir, Bizimyol.info
