Piylənmə, yemək problemləri, rəqəmsal asılılıq, qavrayış pozğunluqları... Uşaqlarda bu qədər artan problemlərin mənbəyi, şübhəsiz ki, ekran qarşısında həddindən artıq vaxt keçirmələridir. Xüsusilə yemək yeməkdə çətinlik çəkən uşaqlara yemək verərkən diqqətlərini yayındıracaq bir şeyə baxmasına icazə vermək belə təhlükələri artırır.

Bizimyol.info Türkiyə mətbuatına istinadən xəbər verir ki, uşaqların yemək və ekran əlaqəsinə aid sualları Türkiyədə TRT Uşaq Yardımçısı Mütəxəssisi Sena Avcılar Esen cavablandırıb.

Əgər yemək yeyərkən hər şeyi izləməyi sevirsinizsə və uşağınız da eyni davranışı göstərsə, təəccüblənməməlisiniz. Ancaq yemək yeyərkən uşaq ekrana baxması ilə böyüklərin nəyi isə izləmələrində nəticələr fərqli olur.

Bu fərqlərə və onların qarşısının alınmasına keçməzdən Sena Avcılar Esen uşaq-ekran münasibətində valideynlərin rolundan bəhs edir: “Valideynlər ekranlara uşaq baxıcısı kimi baxırlar. Üstəlik, uşağın dalana dirəndiyini düşünərək onun inkişafına mənfi təsir göstərəcəyini də görməzlikdən gəlirlər. Körpələr telefonları hər zaman əllərində olan valideynləri görəndə həm sosial bir öyrənmə prosesi yaşayır, həm də valideynlərindən onlara ötürülən ünsiyyət formasını alırlar. Uşaqlar valideynlərini nümunə götürür və ekran qarşısında yemək yeyirlər. Araşdırmalar da bunu təsdiqləyir”.

Amerika Pediatriya Assosiasiyasına görə, 2 yaşından kiçik uşaqlar ekran qarşısında olmamalıdırlar. 2-5 yaş arası uşaqların ekranla keçirdiyi vaxt gündə 1-2 saatı keçməməlidir.

Ailələr ekrandan rüşvət elementi kimi istifadə edə bilirlər. Uşaqların 12 yaşa qədər inkişafındakı kritik dövrlərin ekranlar tərəfindən pozula biləcəyi barədə xəbərdarlıq edən Esen, yenə də valideynlərin vərdişlərinə işarə edir:

“Valideynlərin ekran qarşısında yemək vərdişləri ilə uşaqların ekran qarşısında yemək vərdişləri bir-biri ilə düz mütənasibdir. Yemək zamanı belə ailənin əlində telefona davamlı olaraq məruz qalan və ya yeməklərin daim televiziya ilə müşayiət olunduğu mühitə məruz qalan uşaq bunu həyatına uyğunlaşdırır və ekran qarşısında yemək yeyir. Bəzən ailələr ekrandan rüşvət elementi kimi istifadə edə bilirlər. Uşaqlar ailənin onlardan nə qədər yemək istədiyini bildiyi üçün bundan ailəyə qarşı istifadə edir və qarşılığında ailələri istədiklərini etməyə məcbur edirlər. Beləliklə, yeməyə qarşı mənfi kondisioner vəziyyət yaranır”,- deyə mütəxəssis qeyd edib.

Həmçinin məlum olub ki, ekran qarşısında yemək yeyən və ya bəzən yemək yeyən uşaqların vizual qavrayışı və diqqəti ekran qarşısında yemək yeməyən uşaqlara nisbətən aşağı olur.

2000-ci illərin əvvəllərində uşaq üçün televiziya yeganə seçim olsa da, bu gün uşaqlar, demək olar ki, doğuşdan telefon, televizor və planşet kimi ekranlarla böyüyürlər. Ona görə də uşaqların ekranlardan uzaq durması çox çətindir. Sena Avcıların dediyi kimi, xüsusilə ekranın 10 ildən artıqdır bir növ uşaq baxıcısı kimi fəaliyyət göstərdiyini nəzərə alsaq, səbəb olduğu mənfi cəhətlər daha konkretləşir.

Bəs, son 10 ildə ekrana məruz qalan və olmayan uşaqlar arasında hansı fərqlər olub? Araşdırma nə deyir?

Sena Avcılar bu fərqləri belə sıralayır: “Uzun müddət ekrana məruz qalan uşaqlar daha az hərəkət edir, onların az hərəkət etmələri isə piylənməyə səbəb ola bilər. Araşdırmalar yeniyetməlikdən əvvəl ekran qarşısında gündə 3 saatdan çox vaxt keçirməyin diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozğunluğu ilə əlaqəli olduğunu müəyyən edib. Çox uzun müddət (5 saatdan çox) ekrana məruz qalan 5-10 yaş arası uşaqların gündə 2 saat ekrana məruz qalan uşaqlara nisbətən kilo alma riskinin beş qat daha çox olduğu müşahidə edilmişdir.

Bəs niyə ekran qarşısında yemək piylənmə ilə bu qədər əlaqələndirilir? Sena Avcılar bu vəziyyəti toxluq hissini itirməsi kimi izah edir və uşaqların yediklərinə diqqət edə bilmədiyini izah edir: “Onlar aclıq və toxluq hissini dərk edə bilmirlər. Uşaqların nə yediklərini və bunun nə qədərinin fərqində olmaması piylənmənin yaradığısı kimi görünür. Ekran qarşısında yemək uşaqların diqqətini yayındıran faktor kimi qəbul edilir. Ekranlara məruz qalma uşaqlarda yuxu vaxtının qısalmasına səbəb olur. Qısa yuxu müddəti və buna görə də keyfiyyətsiz yuxu uşaqların aclıq hiss etməsinə və iştahının artmasına səbəb olur. Beləliklə, qeyri-qanuni dövrəyə girən uşaqlar keyfiyyətsiz yuxu nəticəsində daha çox aclıq hiss edirlər. Uşaqlar ekran qarşısında yemək yedikləri üçün daha çox yemək yeyirlər. Bu sikl nəticəsində uşaqlarda həddindən artıq çəki artımı və piylənmə yaradır.

Araşdırmaya görə, heç vaxt yemək yeməyən və ya ekran qarşısında nadir hallarda yemək yeyən uşaqlar daha az çips və soda istehlak edirlər. "Ekran kimi diqqəti yayındıran şeylər olmadıqda, uşaqlar nə yemək istədiklərinə qərar verdikdə və öz porsiyalarının ölçüsünü təyin edə bildikdə, daha asan yeyirlər, yeməkdən imtinaları azalır, sevmədikləri yeməklərdən daha az şikayətlənirlər"

Xüsusilə ekran vərdişi qazanmış ailələr üçün bu suala müsbət cavab vermək çətin olsa da, Sena Avcılar Esen valideynlərin nələrə diqqət etməli olduqlarını maddə-maddə sadalayır:

• Uşaqla yemək arasında əlaqə qurulmalıdır.
• Ailələr dərk etməlidirlər ki, vacib olan yeməyin uşağın mədəsinə daxil olması deyil, uşağın şüurlu şəkildə yeməsidir.
• Yemək problemlərinin yaranmasının qarşısını almaq üçün ailələr uşağın qida ilə təmasda olmasını təmin etməli və bunu edərkən ekran kimi alətlərdən istifadə etməməlidirlər.
• Uşaqları yeməyə məcbur etmək olmaz.
• Ekrandan rüşvət elementi kimi istifadə edilməməlidir.
• Ailələr uşağın yemək yeməyindən narahat olmamalıdır.
• Uşaq yemək yeməməkdə israr edərsə, növbəti yeməyə qədər onun qəlyanaltı yeməsinə icazə verilməməlidir. (Bu yolla uşaq yeməkləri vaxtında yeməyi öyrənə biləcək.)
• Yemək uşaq üçün müsbət kimi qəbul edilməlidir.
• Yeməyi müsbət şəkildə təqdim etmək uşağın yeməyi müsbət qəbul etməsini asanlaşdıracaq. (Məsələn, uşağın bəyəndiyi və üstünlük verdiyi boşqab və fincanlardan istifadə etmək olar.)

Qadir, Bizimyol.info